Tag: geesteswetenschappen

Het gaat juist goed met de geesteswetenschappen

Door Marc van Oostendorp

Het is een ijzeren wet van de geschiedenis dat iedereen altijd overal kaalslag ziet, en denkt dat het vroeger allemaal beter was.

Het komt deels door de menselijke neiging te focussen op de problemen en veel minder op de mooie dingen die er in de eigen tijd gebeuren.

Ik kan de gamma- en de medische wetenschappen niet goed overzien, maar volgens mij beleven de geesteswetenschappen momenteel een ongekend interessante periode. Er is misschien geen sprake van bloei, maar toch eerder van opgang dan van neergang.

Allerlei problemen uit het verleden lijken langzaam te worden opgelost. Steeds meer tijdschriften en zelfs boeken verschijnen open access, en sowieso wordt er geëxperimenteerd met nieuwe publicatievormen. Het publiek buiten de muren van de universiteit wordt steeds nadrukkelijker en met steeds meer succes opgezocht. Grote aantallen studenten worden opgeleid in tal van prachtige vakken.

Lees verder >>

De durf van het grote gebaar

Door Marc van Oostendorp

Eind vorig jaar werd Rens Bod volkomen terecht door de Universiteit van Amsterdam uitgeroepen door UvA’er van het jaar. Hij is een academicus die zijn verantwoordelijkheid als intellectueel neemt. Hij is enorm breed belezen, heeft twee jaar geleden een zware administratieve taak op zich genomen, is een van de belangrijkste drijvende krachten achter WO in actie, en ontpopte zich de laatste jaren behalve als informaticus en taalkundige ook nog eens als historicus van de wetenschappen.

Enkele jaren geleden verscheen van hem De vergeten wetenschappen, waarin hij liet zien hoe belangrijk geesteswetenschappen waren geweest in de ontwikkeling van ‘de’ wetenschap. In een nieuw boek, Een wereld vol patronen, zet hij die lijn door – nu nóg grootser opgezet: dit boek gaat, aan de hand van 10 casuswetenschappen, waaronder wiskunde, sterrenkunde, taalkunde, geschiedswetenschap en rechtswetenschap over de ontwikkeling van álle wetenschap, over de hele wereld en sinds we iets weten over de cognitie van homo sapiens.

Lees verder >>

Vakkundig, verleidelijk, verantwoordelijk

Door Marc van Oostendorp

Een keer in de zoveel jaar heb ik het genoegen om een college te geven voor het zogeheten Honours College van de Universiteit Utrecht. Dat is altijd een groot genoegen, want de studenten zijn goed en de eminente neerlandicus Frits van Oostrom die het organiseert, houdt een inleidend praatje waarin hij iedere keer weer zegt dat Neerlandistiek zo’n goed blog is, maar dat de naam wel wat suf en ouderwets is.

Van Oostrom gaf me deze keer als cadeautje ook een muismat die hij heeft laten maken voor studenten. Hij heeft – onder andere voor datzelfde honours college – een cursus ontwikkeld met de intrigerende titel Goed in geesteswetenschappen. Hierboven leidt hij hem zelf in.

Het is een intrigerend en inspirerend idee. Lees verder >>

De geesteswetenschappen en de maatschappij: geen pijler, wel de redding

Door Marc van Oostendorp

Wat een eigenaardig opinieartikel, gisterenavond in NRC Handelsblad. Het verdedigt de geesteswetenschappen, dus dan ben je al snel geneigd om hoera! te roepen. Het is bovendien geschreven door twee historici, en dan ook nog eens door historic met de namen van dichters (Couperus en Six) dus zou je denken dat dit er twee zijn van onze kant. Tweewerf hoera!

Maar ze doen wel erg wilde beweringen.

Couperus en Six reageren op een artikel van de decanen van de Nederlandse Letterenfaculteiten van een paar maanden geleden dat de geesteswetenschappen ook al verdedigde, maar volgens de historici gingen de decanen daarbij voorbij aan “de voornaamste bestaansreden voor de geesteswetenschappen in hun huidige vorm: ze zijn het product van, en leveren tegelijkertijd een essentiële bijdrage aan, een liberaal-democratische samenleving”. Aan het eind van hun betoog gaan ze nog een stapje verder: “De geesteswetenschappen zijn een onmisbare pijler onder onze samenleving.” Lees verder >>

“Lof van de geesteswetenschappen” Van wat?

Door Marc van Oostendorp

Wat zijn het toch vreemde tijden, dat bij een bekende Nederlandse uitgeverij een boek kan verschijnen dat Lof van de geesteswetenschappen heet en dat helemaal niet over de geesteswetenschappen gaat.

Het pretendeert ook, afgezien van de door de Nederlandse uitgever gegeven titel en de tekst op de website, helemaal niet over de geesteswetenschappen te gaan. Het gaat over liberal education, die Amerikaanse, op klassieke leest, geschoeide brede opleiding aan het begin van de universitaire loopbaan waarin je een groot aantal verplichte vakken krijgt, waar meestal ook wis- en natuurkunde bij zitten. Wat de opleiding precies behelst verschilt van universiteit of college tot college of universiteit, en vaak zit er een kern in die te maken heeft met klassieke talen en met retorica. Maar zelfs als je alleen die doorsnede neemt, dan nog gaat het niet per se over de wetenschappelijke kant. De term geesteswetenschappen (Geisteswissenschaften) is een typisch continentale term die helemaal niet zo makkelijk op Amerika te leggen valt. Lees verder >>

20 april 2018, Leiden: Themamiddag Lang leve de vaderlandse taal en cultuur!?

Maatschappij der Nederlandse Letterkunde
Themamiddag Commissie voor Taal- en Letterkunde
Vrijdag 20 april 2018 – Vossiuszaal UB Leiden

Welke rol hebben de geesteswetenschappen in de samenleving? De studie van de ‘moedertaal’, de ‘vaderlandse’ literatuur en de ‘nationale’ geschiedenis kreeg gestalte rond 1800. De neerlandistiek en de vaderlandse geschiedenis werd een prominente rol toebedacht in de natievorming. De geesteswetenschappen dienden zo eerst en vooral een groot maatschappelijk belang.

Welke belangen dienen de geesteswetenschappen vandaag de dag? Is er nog een brede maatschappelijke functie? Of is er vooral een academisch belang? Moet dat academisch belang “gevaloriseerd” worden en zo ja, hoe dan? Waartoe zijn de neerlandistiek en de vaderlandse geschiedenis (nog) op aard? Lees verder >>

Stammenstrijd

Publicatie van dit stuk ging gisteren mis. Dit is een nieuwe poging  

Door Marc van Oostendorp

Een van de vele dingen die we de afgelopen weken hebben kunnen leren is dat je prof. dr. Willem Otterspeer niet boos moet maken, want de man zal niet ophouden met zijn visie op de werkelijkheid te geven totdat iedereen verdoofd in de touwen hangt. Een van zijn geliefkoosde strategieën in zijn strijd om duidelijk te maken dat de eerste door hem zelf samengestelde commissie achteraf uit volkomen incompetente leden bestond (en dat er niets mis was met de kwaliteit van het proefschrift) is dat er sprake is van een ‘richtingenstrijd’ en dat de door hem zelf aangeschreven commissieleden dus onverhoeds ineens allemaal tot de verkeerde richting bleken te behoren. Dat schreef hij in ieder geval deze week weer in de NRC

Dat argument blijkt te werken, heb ik de afgelopen dagen gemerkt. Vooral op geesteswetenschappers die de discussie niet van nabij hebben gevolgd of die in een heel andere discipline zetten werkt het argument enorm kalmerend: ah ja, natuurlijk, stammenstrijd. Nee, dan ben je uitgepraat, dat moet je natuurlijk niet hebben. Lees verder >>

Het einde van de humaniora?

Door Marc van Oostendorp

attachment-1-20Is het binnenkort afgelopen met de geesteswetenschappen? De geldbronnen slinken, de studierichtingen zijn weinig geliefd en de geleerden zijn weinig zichtbaar in het maatschappelijk debat. Lang, lang geleden – voor wij allen geboren waren – was het vanzelfsprekend dat een verstandig mens zijn talen moest spreken, zijn boeken moest hebben gelezen, iets moest weten over zijn geschiedenis.

Nu zijn wij allen geboren en inmiddels is er van die vanzelfsprekendheid weinig meer van over.

Zolang ik – als eeuwige student taalwetenschap – op de universiteit rondloop, en dat is inmiddels dertig jaar, wordt er gebeukt. Je begint daar inmiddels de tekenen wel van te zien. De geesteswetenschappen horen nog steeds tot wat het leven de moeite waard maakt. Maar ze spelen in steeds minder levens een rol.

Lees verder >>

Debat over geesteswetenschappen en het (grote) publiek

Hoe kunnen de geesteswetenschappen hun onderzoek laten aansluiten op het maatschappelijke debat? Moet ons onderzoek altijd toegankelijk en nuttig zijn, of is de oproep tot ‘valorisatie’ te ver doorgeslagen? Hoe verhoudt (wetenschappelijke) kennis zich tot vorm, medium en publiek? Wat kunnen universiteiten doen om het imago van de Humanities te verbeteren?

Op vrijdag 11 maart gaan sprekers Arjen Fortuin (NRC), Jos de Mul (Erasmus Universiteit), Paula Fikkert (Radboud Universiteit, NWO), Els Kloek (auteur 1001Vrouwen) en Tazuko van Berkel (Universiteit Leiden) in op deze vragen en de toekomst van de Humanities tijdens het debat ‘Down to Earth – geesteswetenschappen en het (grote) publiek’.

Lees verder >>

Goede ideeën veranderen de wereld

Of over hoe te leren van je fouten
Door Sophie Reinders
Voordracht gehouden op het symposium “Luid zingend op een ijsschots de zomer tegemoet”, ter gelegenheid van de 60ste verjaardag van Nicoline van der Sijs.

Toen ik gevraagd werd om op dit congres iets over mijn onderzoek en de toekomst van de geesteswetenschappen te vertellen, zei ik meteen ‘ja, leuk!’. Dit verzoek kwam net voor de protesten aan de universiteiten écht losbarstten, voor de Maagdenhuisbezetting 2.0, Rhetink UvA en voordat honderden mensen met honderden meningen zich mengden in honderden debatten in alle media over ‘de Nieuwe Universiteit’, de toekomst van kleine universitaire studies, de discussies over rendement, managementlagen en hoe het voortaan allemaal wel en allemaal niet moest. Ik verdronk een beetje in die zee van discussies en meningen. Hoe moest ik daar nu nog iets aan toevoegen, iets zinnigs over zeggen? Feit was wel dat ik gedwongen werd opnieuw na te denken over de waarde van mijn vak. Niet voor mezelf, maar voor de samenleving en voor de toekomst. Ik besloot daarom het vandaag enerzijds dicht bij mijn eigen onderzoek te houden, maar vooral ook over de waarde van de geesteswetenschappen als geheel te spreken.
Ik ben historisch letterkundige. Ik heb gestudeerd aan de Universiteit van Amsterdam en werk nu aan de Radboud Universiteit in Nijmegen aan een proefschrift over vrouwenalba amicorum, vriendschapsboekjes van adellijke meisjes uit de late zestiende en vroege zeventiende eeuw.

Lees verder >>

Ondergronds


Voordracht gehouden op het symposium “Luid zingend op een ijsschots de zomer tegemoet”, ter gelegenheid van de 60ste verjaardag van Nicoline van der Sijs.
Waar gaat het heen met de geesteswetenschappen? Dat is een zeer grote vraag waar op velerlei manieren antwoord op te geven is. Ik ga me niet wagen aan voorspellingen, maar ik richt me in deze bijdrage op een methodologisch struikelblok waar we volgens mij eerst maar eens voorbij moeten.
Ik trap een open deur in als ik zeg dat digitalisering van onderzoeksgegevens tot nieuwe en veelbelovende manieren van onderzoek leidt. Ik sta daar zelf middenin als computationeel musicoloog. Tegelijk ben ik mij ervan bewust dat mijn horizon beperkt is. Ik zie voornamelijk wat er op computationeel gebied gebeurt in het onderzoek naar muziek. Mijn academisch thuis wordt gevormd door de Musical Information Retrieval gemeenschap. Het kan dus zo zijn dat de waarnemingen die ik doe, de conclusies die ik trek en de problemen die ik zie door u niet herkend worden, maar ik vermoed dat de kwestie die ik aan de orde wil stellen ook buiten het muziekonderzoek speelt. 
Dit gezegd hebbend…

Lees verder >>

Luid zingend op een ijsschots de zomer tegemoet

De toekomst van de Geesteswetenschappen

Uitnodiging Symposium op 1 april
Graag nodigen wij u uit voor een informeel symposium over de toekomst van de geesteswetenschappen en het geestewetenschappelijke onderzoek en onderwijs op het Meertens Instituut te Amsterdam. Het symposium wordt georganiseerd door het Meertens Instituut en NTC van de Radboud Universiteit, en vindt plaats op 1 april – op die dag wordt Nicoline van der Sijs 60 jaar en dat is een mooie aanleiding voor een symposium.

Tijdens het symposium krijgen jonge Nijmeegse en Amsterdamse onderzoekers de gelegenheid in maximaal tien minuten hun toekomstvisie of toekomstwens te verwoorden – dat kan gaan over de toekomst van de geesteswetenschappen in het algemeen, van hun eigen onderzoek, van het onderzoek of onderwijs binnen hun discipline, of over de vraag hoe de Nederlandse taal of literatuur er in de toekomst uit gaan zien. Daarna zullen enkele senioronderzoekers hun toekomstvisie uiteen zetten. Vervolgens zal een panel met de sprekers en met het publiek in discussie gaan.
Lees verder >>

Als een boom in een donker bos

Over het NIOD en het Meertens Instituut

Door Marc van Oostendorp


Een paar medewerkers van Maarten Koning vinden ergens, diep, diep in Het Bureau, een oud nummer van Vrij Nederland met een interview met A.P. Beerta. “Daar word ik ook in genoemd,” zegt Maarten. De medewerkers lezen het artikel aandachtig, maar zien nergens Maartens naam. Tot hij ze wijst op de zin: “Zelfs een groot geleerde als Beerta zit niet alleen op een kamer.”

Ik moest aan dat verhaal denken toen NRC Handelsblad deze week kopte: NIOD gaat toch niet op in groot instituut en de VolkskrantNIOD gaat niet op in mega-instituut.

Er zouden zes instituten worden samengevoegd in het Tropeninstituut, en dat gaat niet door. Dat is het verhaal. Maar zes helden, dat zijn er kennelijk te veel voor een lekker vervolgverhaal.
Lees verder >>

Loflied op de discipline

Door Marc van Oostendorp


Toen de Groene anderhalf jaar geleden bèta-onderzoekers enquêteerde, ging dat over ‘de grootste doorbraken in de wetenschap’. Deze week publiceerde de krant een soortgelijk onderzoek onder geesteswetenschappers. Nu ging het natuurlijk niet over grote doorbraken, stel je voor; het ging in plaats daarvan onder andere over de vraag of de geesteswetenschappen eigenlijk wel nut hebben.

Een van de opvallende uitkomsten is dat heel veel van de ondervraagden hun heil zoeken in de interdisciplinariteit. “Het meest vernieuwend,” schrijft de taalkundige Pieter Muysken, “is de kruisbestuiving met de paleo-antropologie, archeologie en genetica in de fylogenetische modellering van taalverandering en –evolutie.” De letterkundige (en bestuurder) Wiljan van den Akker: “Samenwerking met onderzoekers van andere, nieuwe media en sociale wetenschappers levert nieuwe vraagstellingen op: wat verstaan jongere generaties onder literatuur?”

En zo voort, en zo verder. Er is voor zover ik heb kunnen nagaan onder die 103 onderzoekers er geen één die opkomt voor de discipline.
Lees verder >>

Waarom geesteswetenschappen zo moeilijk zijn

Door Marc van Oostendorp

Geesteswetenschappers houden zich bezig met het ingewikkeldste onderwerp dat er is. De natuurwetenschappen gaan over betrekkelijk eenvoudige zaken: natuurverschijnselen die relatief gemakkelijk, met enig experimenteel vernuft, uit hun context te lichten zijn, zodat je abstracte theorieën kunt formuleren die deze vereenvoudigde verschijnselen beschrijven.

Dat de menselijke geest het moeilijkst denkbare onderzoeksgebied is, komt door twee redenen. In de eerste plaats is de geest waarschijnlijk het product van op zichzelf al zeer complexe verschijnselen als het menselijk brein en de menselijke samenleving.
Lees verder >>

Biografie (1)

Bertus Aafjes, Gerrit Achterberg, Hans Andreus, Jan Arends, Armando (i.v.), Anton Bergmann, J.C. Bloem (2x), Godfried Bomans (i.v.), Louis-Paul Boon (i.v.), F. Bordewijk, P.C. Boutens (i.v.), Menno ter Braak, Willem Brakman (i.v.), Raymond Brulez, Victor J. Brunclair (i.v.), Boudewijn Büch (i.v), Andreas Burnier (i.v.), Conrad Busken Huet, Cyriel Buysse, Jan Campert, J.B. Charles, Frans Coenen, Hendrik Conscience, Antoon Coolen, Louis Couperus, Jan Cremer

Lees verder >>

Persbericht: KNAW investeert in geesteswetenschappen


De KNAW is voornemens de komende jaren circa 15 miljoen extra te investeren in haar geesteswetenschappelijke instituten. Deze middelen komen ten goede aan het opbouwen van een informatietechnologie-infrastructuur voor methodologische vernieuwing van het geesteswetenschappelijke onderzoek, uitbreiding van de wetenschappelijke formatie en verdere ontsluiting van de unieke instituutscollecties. Extra stimulans voor het wetenschappelijk onderzoek en optimale samenwerking moeten de geesteswetenschappelijke instituten van de KNAW in staat stellen ook in de toekomst (inter)nationaal een toonaangevende rol te spelen en hun kennis uit te dragen naar de maatschappij.

Lees verder >>