Tag: dierentaal

Een dier dat taal beheerst?

Door Marita Mathijsen

De titel van de laatste vlog van Marc van Oostendorp over de mens als dier dat taal beheerst, zette me op het verkeerde been. Ik dacht: ha, Marc gaat het over de taalbeheersing van dieren hebben bij zijn oratie. Over vogels die woorden imiteren, over honden die commando’s verstaan, over paarden die liefkooswoordjes beantwoorden. Ik heb sinds ik bij mijn ouders uit huis ben, eeuwen geleden, vier honden, een poes en een rat gehad, en sinds mijn dochtertje eisen begon te stellen een tiental goudvissen, een woestijnrat, een hamstertje. De vissen begrepen alleen maar tikken tegen de ruit, de poes kende alleen maar haar naam en benamingen voor eten, de knaagdieren reageerden naar mijn idee alleen maar op het stemgeluid, en niet op verschillende woorden. Alles naar oppervlakkige waarnemingen, want ik heb daar niet mee geëxperimenteerd. De goudvissen waren er overigens niet alleen voor mijn dochtertje. Ik nam er ook jaarlijks een mee naar het openingscollege voor eerstejaars waar ik ze als metafoor gebruikte. Vraag aan de zaal: ‘Wat gebeurt er met vissen in een te kleine kom?’ Antwoord: ‘Die groeien niet.’ Nog een antwoord: ‘Dat worden stresskippen’. Conclusie van mij naar de zaal: ‘Zo is het ook met jullie: blijf niet vastzitten, kom uit de kom, geef jezelf ruimte.’ Maar ik had niet het idee dat de goudvis zelf besefte dat hij een metafoor was. Hij spartelde wat meer in de kleine kom die ik voor het college op tafel gezet had dan in de grote bak thuis. Lees verder >>

De lineair-gebonden automaat in het mensenhoofd

Door Marc van Oostendorp

Het is een onderwerp waarover veel wordt gezegd, al zeggen de meeste zeggers ook dat er maar weinig over te zeggen valt: de evolutie van taal. Er is geen dierensoort die een subtiel en rijk communicatiesysteem heeft ontwikkeld dat ook maar in de verte lijkt op de taal van de mens. Maar waar komt die taal dan vandaan? Hoe is het menselijk taalvermogen geëvolueerd?

Het probleem is dat we natuurlijk geen fossielen hebben die er iets over zeggen: zelfs uit de botten van Neanderthalers kunnen we niet opmaken of zij konden praten. Toch is het natuurlijk een inspirerend onderwerp, zoals ook het nieuwe speciale nummer over ‘Evolutie van taal’ van het tijdschrift Current Opinion in Behavioral Sciences.

Een mooi artikel vind ik bijvoorbeeld dat van de bioloog Tecumseh Fitch. Hij wijst op een bekend kenmerk van taal dat door de taalkundige Hockett ‘dubbele articulatie’ is genoemd. Menselijke taal is op twee onafhankelijke manieren tegelijk gestructureerd. Aan de ene kant worden op zichzelf betekenisloze klanken zoals p, a en k aaneengeregen tot woorden en uitingen. Die structuurlaag noemen we fonologie. Maar woorden als pak hebben wel betekenis en worden in zinsdelen en zinnen gegroepeerd. Die structuurlaag noemen we syntaxis.

Lees verder >>

Visschentaal

Door Marc van Oostendorp

Processed with Snapseed.
De uitingen van verbazing, waarmede de visschen zijn verschijning begroetten.

Eenige maanden geleden schreef Matthias Dunn, een vischkenner uit Cornwallis, in de Comtemporary Review een artikel over „de vijf zinnen der visschen’, waarin hij eenige verhalen en beschouwingen gaf, die algemeen met ongeloof ontvangen werden. Onder anderen verkondigde hij de meening, dat visschen klanken voortbrengen, die door hunne medevisschen verstaan worden.

Deze opzienbarende theorie is dezer dagen bevestigd door Professor Kollicker, van het aquarium te Napels, die zich, in een duikerpak gestoken, naar den bodem der Middellandsche Zee heeft laten zakken in een ijzeren kooi, die electrisch verlicht, was. Met behulp van een gevoelig ontvangtoestel en een opzettelijk daarvoor vervaardigde phonograaf heeft hij de uitingen van verbazing opgeteekend, waarmede de visschen zijn verschijning begroetten. Hij merkte op, dat het geluid van den eenen visch zeer verschilde van dat van een anderen en hij is op grond van zijne proefnemingen overtuigd, dat de geluiden, die door de visschen worden voortgebracht, nog eenmaal als een taal zullen worden erkend.

Bron: Het nieuws van den dag, 25-3-1900

(Zie ook: Hond begrijpt woord voor woord wat het baasje te zeggen heeft,
Onderzoeker vindt bewijs dat dolfijnen met elkaar praten,
Japanse koolmees heeft eigen, complexe taal
enz.)
Met dank aan Roos de Bruyn

De prijs die wij mensen voor taal betaald hebben: een slechter geheugen

Taal en getal (3)

Door Marc van Oostendorp

Illustratie: M. van Oostendorp

De vraag in hoeverre mensapen taal hebben, of kunnen leren, of in ieder geval rudimenten hebben van menselijke taal heeft de mensheid lang gefascineerd, en terecht. Het is evolutionair gezien heel wonderlijk dat wij zoiets zo ingewikkelds bezitten – daar moeten onze naaste verwanten toch op zijn minst al enkele sporen van laten zien?

Op het symposium over taal en getal waar ik nu ben is ook een van de grootste deskundigen op dit gebied aanwezig, de Japanse primatoloog Tetsuro Matsusawa. Hij gaf een fascinerende presentatie over decennia onderzoek naar de cognitieve vaardigheden van mensapen, die hij zowel in hun natuurlijke habitat overal ter wereld als in fraai geconstrueerde, de natuurlijke situatie zoveel mogelijk benaderende, omstandigheden heeft bestudeerd.
Zo kan hij nu laten zien dat chimpanzees kleurennamen kunnen leren. Of in ieder geval dat ze een spelletje kunnen spelen waarbij ze eerst een kleur te zien krijgen en daarna een rijtje Japanse karakters die kleurennamen weergeven, en dan feilloos het juiste karakter eruit kunnen kiezen; of omgekeerd: ze krijgen dan een karakter te zien en wijzen de juiste kleur aan. Zoals ze ook een spelletje kunnen spelen waarbij ze een aantal balletjes op het scherm zien en daarna het juiste getal kunnen aanwijzen.

Lees verder >>

Artis als het aards paradijs

Door Marc van Oostendorp


In de discussie over de dieren van Artis van de afgelopen weken heb ik de bijbelse invalshoek gemist. Zoals bekend wil de dierentuin de dieren eigenlijk geen namen meer geven, omdat dit de beesten teveel zou ‘vermenselijken’. De meeste commentatoren op de sociale én de traditionele media gingen daarbij mijns inziens ten onrechte voorbij aan het feit dat het Boek der Boeken al aandacht besteedde aan hoe een en ander toeging in de eerste dierentuin:

“Want als de HEERE God uit de aarde al het gedierte des velds, en al het gevogelte des hemels gemaakt had, zo bracht Hij die tot Adam, om te zien, hoe hij ze noemen zou; en zo als Adam alle levende ziel noemen zoude, dat zou haar naam zijn.” (Genesis 2:19)

Adam is natuurlijk niet de eerste naamgever. God begint, maar bij hem is de relatie tussen naam en ding volgens het bekende verhaal van Genesis 1 een andere: God noemt eerst een woord, bijvoorbeeld ‘Licht’, en creëert daarmee het verschijnsel. Dat woord is er dus of iets eerder of, waarschijnlijker, gelijktijdig, met hetgeen het benoemt. Maar voor de schepselen op aarde geldt dat niet. Die worden eerst geschapen (daar heeft God kennelijk een andere methode voor) en krijgen daarna een naam, van Adam.

Maar nu wil Artis-directeur Haig Balian dus een einde maken aan deze eerbiedwaardige traditie.
Lees verder >>

Circusaap kan mensentaal imiteren

Door Marc van Oostendorp


Ik geloof dat het onderzoek naar een circusaap dat biologen van de Universiteit van Amsterdam vorige week presenteerden < artikel | persbericht> heel belangrijk is. Het laat zien dat apen wel kunnen praten  als ze maar willen. En het roept dus maar weer eens de dringende vraag op waarom ze dat niet doen.

De aap, een orang-oetan met de naam Tilda, blijkt klinkers en medeklinkers te kunnen maken. Dat is op zich nog niet zo bijzonder, vooral omdat de ‘medeklinkers’ een soort smakgeluiden zijn en de ‘klinkers’ wat gebrom. Van belang is vooral de snelheid waarmee Tilda die klanken op elkaar kan laten volgen:


(Nog een filmpje na de breek)
Lees verder >>