Tag: betekenis

Goed scrabblewoord en onvertaalbaar: over folk definitions

Door Marten van der Meulen

Gisteren schreef ik al een Twitterdraadje over dit onderwerp, maar ik wil daar toch ook over bloggen: dan kun je net wat meer achtergrondinfo kwijt. Het begon met onderstaande tweet:

Nu kom je deze kwalificatie, ‘goed / mooi scrabblewoord’, wel vaker tegen (zie hier voor meer):

Lees verder >>

Woorden zijn geen oorden

Door Flip G. Droste

[Oud Vlaams spreekwoord: Op woorden kun je niet bouwen; Woorden zijn onbetrouwbaar; Taal dekt niet de werkelijkheid]

.I.

Dat taal er niet altijd in slaagt de werkelijkheid vast te leggen, is een vaak terugkerend thema in de filosofie. Zo betoogt ook Verhoeven dat taal een barrière kan vormen als zaken die onze verwondering wekken onder woorden gebracht moeten worden. Hetgeen veelal eerder te wijten is aan een teveel dan aan een tekort aan woorden [1]. Als Wittgenstein zijn vermaarde Tractatus besluit met het wat treurige adagium “Waarvan je niet kunt spreken, daarover moet je zwijgen” [2] lijkt dat ook aan een tekort van de  taal te wijten. En Chomsky meent “hoewel taal machtig en creatief is, hebben de kracht en de creativiteit ervan hun grenzen” [3]. Ook hier blijkbaar een grens waar de woorden niet overheen kunnen.

Waar het hier in essentie om draait is betekenis, de relatie tussen de talige representatie en datgene wat er door wordt aangeduid. Tekortschieten van het betekenisproces dus. Dat is geen kleinigheid: wij blijken immers niet buiten dat proces om te kunnen, op welk geestelijk niveau dan ook. Niet lang geleden vloog een rotsblok uit de ruimte onze dampkring binnen: een groot, sigaarvormig object dat met een snelheid van 40 km/sec fel brandend voortvloog. Onmiddellijk barstten speculaties los over de mogelijke interpretatie van dit verschijnsel. Was het een verkenner uit de ruimte? Een ruimteschip met een kapotte motor? Een spion of, erger nog, de aankondiging van een aanstaande apocalyps? Eén ding: het moest wel een betekenis hebben, immers “we kunnen niet tegen betekenisloosheid” [4]. Lees verder >>

Nieuwe betekenissen van ‘officieel’

Door Henk Wolf

Ik word er altijd een beetje blij van als ik denk dat ik een taalverandering heb gevonden die nog niet in de woordenboeken is opgenomen. Af en toe denk ik dat ik er een gevonden heb en daar schrijf ik dan een stukje over. Een zo’n verandering is de betekenisuitbreiding van het woord officieel.

In officieel herkennen we natuurlijk het Franse office of het Latijnse officium, die allebei verwijzen naar het ‘ambt’. Officieel betekent in het Nederlands dan ook al heel allerlei dingen die met het ambtelijk apparaat of – wat breder – met de overheid te maken hebben. En daaruit komen weer nieuwere betekenissen als ‘volgens de regels’, ‘vormelijk’, ‘deftig’, ‘statig’, ‘traditioneel’ voor, die allemaal in de woordenboek terug te vinden zijn.

Recenter lijkt officieel er nog twee betekenissen bij te hebben gekregen. Die beschrijf ik hieronder. Lees verder >>

Ceci n’est pas un panneau

Door Henk Wolf

Toen mijn vrouw José en ik maandag van Groningen naar Leeuwarden reden, stonden we vlak bij de Gronings-Friese grens opeens voor een rood-wit gestreept hek. De weg was opgebroken. We hadden twee keuzes, dachten we. Naar rechts, naar het dorp Burum, of naar links, naar het dorp Visvliet. Omdat we nergens een aanwijzing voor een alternatieve route zagen, reden we op goed geluk Burum maar in. Dat was een fout en tien minuten later reden we mopperend Burum weer uit.

Net buiten Burum, maar nog voor de kruising met de doorgaande weg, hing een bord waarop het volgende stond:

Lees verder >>

Ilja Leonard Pfeijffer als bouwer van onze woordenschat

De taal van Ilja Leonard Pfeijffer (16)

Door Marc van Oostendorp

Er is in de taalwetenschap al lang discussie over de vraag of woorden wel bestaan.

Ja, mensen schrijven soms spaties, maar correspondeert dat wel met iets reëels in de taal? Met ‘reëel’ bedoelen taalkundigen dan: iets dat van nature in talen is gegroeid en niet het gevolg is van een of andere technologische beslissing. Iets dat bijvoorbeeld op een natuurlijke manier als eenheid in ons hoofd wordt opgeslagen. Kennen analfabeten woorden? Kinderen die hun moedertaal aan het leren zijn? Gebeurt er in onze hersenen iets aantoonbaars bijzonders als we een woord herkennen tijdens het luisteren?

Er zijn redenen genoeg om te twijfelen of woorden wel zo bijzonder zijn. Je zou bijvoorbeeld kunnen stellen dat een verschil tussen woorden en woordgroepen is dat bij woorden de relatie tussen vorm en betekenis volkomen willekeurig is. Dat boom ‘boom’ betekent, volgt niet uit de betekenis van bo en m, want die hebben geen betekenis (oom heeft wel betekenis, maar dat heeft niets met die van boom te maken). De betekenis van de woordgroep ‘die mooie boom’ is niet op dezelfde manier willekeurig: je kunt hem uitrekenen als je de betekenis van die, mooi en boom kent. Die betekenis is ‘compositioneel’, heet dat. Lees verder >>

Tegen vermoeidheid en moeheid

Door Marc van Oostendorp

Soms zie je bij de drogist een fles magnesiumpillen staan die je doet beseffen dat het he-le-maal niets betekent dat mensen een taal met elkaar delen. Zo’n fles, wat mensen daarop schrijven, ik neem aan dat ze daar lang over nadenken en weten wat ze doen voor ze de opdracht geven om op al die flesjes af te drukken wat de bedoeling is:

Magnesium draagt bij tot de vermindering van vermoeidheid en moeheid.
Een van de basisregels van de menselijke communicatie is dat je nooit meer zegt dan nodig. Als iemand dus de moeite neemt om zowel vermoeidheid als moeheid ouit te tikken, mogen we ervan uitgaan dat dit voor die iemand verschillende dingen zijn. Sommige mensen zijn vermoeid, anderen zijn moe, maar beide groepen hebben baat bij Etos Magnesium Met Calcium en B6.
Volgens Van Dale betekent vermoeid:

Lees verder >>

Waarom heet een stoel een stoel?

Onverwachte taalvragen in de Nationale Wetenschapsagenda (7)

Door Marc van Oostendorp

 

Misschien dat de oproep van de Nationale Wetenschapsagenda aan het publiek om vragen te stellen aan de wetenschap bedoeld was om vragen op te roepen die volkomen naïef zijn en juist daardoor de wetenschapper even terugbrengen naar zijn eigen oorspronkelijke enthousiasme voor het onderzoek. Ja! Dat is het soort dingen dat ik ooit wilde weten! Vragen, kortom, als:

  • Waarom heet een stoel een stoel? Ik vraag me dit soms af, iemand heeft ooit de “stoel” bedacht. Maar wat als een ander persoon ooit de “stoel” en de “tafel” door elkaar heeft gehaald? Dan is een “tafel” dus een “stoel” en andersom. Hoe kunnen we dit ooit weten?

Een taalkundige die ook maar een knip voor de neus waard is, roept dan: Lees verder >>

Wij blanke mannen hebben veel geleden

Door Marc van Oostendorp

Wat betekent het woord wij? In werkwoordsrijtjes wordt het wel voorgesteld als het meervoud van ik, zoals zij het meervoud is van hij (of zij).

Maar daar klopt iets niet helemaal. Ik betekent zoveel als: de persoon die nu aan het woord is, maar wij wordt slechts zelden gebruikt door mensen die in koor spreken. In een nieuw artikel over voornaamwoorden wijst de IJslandse taalkundige Halldor Sigurdsson erop dat zelfs als je in koor spreekt, iedereen iets anders zegt.

Mijn zus Marije en ik roepen onze moeder toe: ‘Wij vinden u de liefste!’ Marije bedoelt dan: ‘Marc en ik’, en ik bedoel: ‘Marije en ik’. Als je zegt: we hebben het huis gekocht, bedoel je niet dat er meer dan één koopakte gesloten is.

Sigurdsson beweert zelfs dat je niet echt lid hoeft te zijn van de groep die je met wij aanduidt. Hij doelt dan op voorbeelden als:

Lees verder >>

De grote olifant is de enige die gitaar speelt

Door Marc van Oostendorp

Bron: Catawiki
De opdracht voor deze maandagmorgen is om een situatie te bedenken waarin de volgende zin onwaar is:
De grote olifant is de enige in de kamer die gitaar speelt.

De kans is groot dat je een situatie hebt bedacht waarin er een andere olifant in de kamer is die óók gitaar speelt. De kans dat je er een musicerende muskusrat bij hebt bedacht, is veel kleiner.
Toch is de zin strikt genomen dubbelzinnig, en kan twee dingen betekenen:
(a) – De grote olifant is de enige olifant in de kamer die gitaar speelt.
(b) – De grote olifant is de enige persoon in de kamer die gitaar speelt.

Toch gaan de meeste mensen ervan uit dat de betekenis in (a) bedoeld wordt. Dat blijkt in ieder geval uit een experiment waarover een groep Italiaanse, deels in Utrecht werkzame, taalkundigen deze week in het vakblad Lingua publiceerde. 

Lees verder >>

Zaaddodend

In NRC Handelsbladvan zaterdag 15 december kwam ik twee keer ’t adjectief zaaddodend tegen in figuurlijke betekenis. Dat verbaasde me, want je komt dat woord in die betekenis zelden tegen, zei mijn gevoel. Dat gevoel heeft me niet bedrogen, want de Krantenbank wijst uit dat dit zaaddodend gemiddeld één keer per jaar voorkomt.
De eerste attestatie is in een artikel in De Volkskrant van 20 februari 1995. Marcel van Lieshout schrijft daar over het ‘zaaddodend proza’ dat ie in ’t blad Opzij aantreft. Ik noem hem omdat hij hoogstwaarschijnlijk de eerste is die zaaddodendzo gebruikt, want ook in de database ‘Historische Kranten’ van de Koninklijke Bibliotheek heb ik geen ouder voorbeeld  aangetroffen.
Lees verder >>

Hoe reëel is meer dan reëel?

Wat betekent reëel? Dat vroeg ik me gisterenavond ineens af toen ik een stukje van de historicus Han van der Horst las op het weblog Joop.nl. Daar stond:

Let wel: dat hoeft niet te gebeuren maar de kans dat het wel die kant op gaat, is meer dan reëel.

Die uitdrukking meer dan reëel moet ik al heel vaak hebben gehoord, hij klinkt me vertrouwd in de oren. Hij was me alleen nooit eerder als vreemd opgevallen. Het komt misschien vooral doordat in deze zin zo expliciet wordt gezegd dat de kans op een gebeurtenis meer dan reëel is en dat het toch niet hoeft te gebeuren, dat het me opviel.
Lees verder >>