Het probleem van de moedertaalspreker

Door Marc van Oostendorp

De Amsterdamse politicoloog Dawid Walentek deed gisteren op Twitter een schokkende mededeling: Radio 1 had hem willen spreken om zijn deskundigheid, maar hem uiteindelijk afgebeld om zijn accent. Dat zou “te veel afleiden van de inhoud”.

Schokkend, maar niet nieuw. De Nederlandse publieke omroep straalt sowieso een groot verlangen uit naar uniformiteit. Iedereen moet liefst klinken alsof hij of zij 43 is, en geboren in Amersfoort. De rest leidt maar af van “de inhoud”.

Het blijft ook niet beperkt tot de radio. Nederlanders beschouwen het Nederlands als hun eigendom, als iets waar anderen vanaf moeten blijven. Met die anderen praten wij wel Engels, laten ze met hun tengels van ons idioom afblijven.

Lees verder >>

Gedicht: Erwin Mortier • Al die puinen op onze aarde

Uit Precieuze mechanieken, de nieuwe bundel van Erwin Mortier. (En hier nog een voorproefje).

Al die puinen op onze aarde.

Tenochtitlan, Aleppo, Carthago, Nagasaki en de vergeten Incasteden,
Nineve, de piramiden van Koesj en het Ur der Chaldeeën,

waar onverlaten ooit hun vingers
in leem hebben geduwd en het schrift ontdekten.

Babel, waar de legoblokjes van al onze talen uit een hemeldoos vielen
op de speelgoedvloer van onze beschaving.

We schreven eerst om magazijnen op voorraad te houden,
zegt de traditie.
En toen kwam Gilgamesj, en al het andere.

Schrijven als doelbewust misbruik van rekenmethoden,
lang geleden, in natte klei, ergens in Sumer.

Dat bevalt me wel.

Erwin Mortier (1965)
uit: Precieuze mechanieken (2020)


Abonnees van Laurens Jz. Coster ontvangen iedere werkdag een gedicht per mail.

Museum Het Hannemahuis onderscheiden met Ina Dammanprijs 2020

Museum Het Hannemahuis ontvangt de Ina Dammanprijs 2020 voor de jarenlange aandacht voor Simon Vestdijk in de hiertoe ingerichte Vestdijkkamer.  

De uitreiking van deze eervolle tweejaarlijkse prijs vindt plaats op zaterdag 7 november tegelijk met de uitreiking van de Anton Wachterprijs 2020 aan Annemarie Haverkamp voor haar debuutroman De achtste dag. Het is voor het eerst dat het bestuur van de Vestdijkkring de prijs uitreikt aan een instelling. Voorheen is de prijs steeds uitgereikt aan een persoon die zich heeft onderscheiden door het werk van Simon Vestdijk te promoten.

Lees verder >>

Wat kan Plato ons vandaag leren over taal?

Zaterdag: 17 oktober 2020
Facebook ANV livestream om 20:00

Het ANV gaat online in gesprek met Emma Cohen de Lara, docent politieke theorieën en samenstelster van de bundel Plato en de sofisten. Een spiegel voor onze tijd. Ze zal ingaan op de betekenis van taal en hoe taal zich verhoudt tot de werkelijkheid en waarheidsvinding. Kunnen Plato’s dialogen tussen Socrates en de sofisten ons in 2020 een spiegel bieden voor hedendaagse communicatie en politiek, ook in een tijd en een taalgebied dat niet het hunne was?

Lees verder >>

Ton van Kalmthout nieuwe bijzonder hoogleraar Nederlandse letterkunde

https://www.universiteitleiden.nl/binaries/content/gallery/ul2/main-images/humanities/nieuws-mededelingen-en-activiteiten/24092020_tonvankalmthout.png

Per 1 september is Ton van Kalmthout aangesteld als bijzonder hoogleraar Internationale uitwisseling van Nederlandse literatuur in historisch perspectief. Van Kalmthout, senior-onderzoeker literatuurgeschiedenis bij het Huygens Instituut voor Nederlandse Geschiedenis van de KNAW, gaat ook doceren aan de Universiteit Leiden.

Lees verder >>

Van je buren moet je het hebben

door Ton van der Wouden

Wij taalliefhebbers leven in gelukkige tijden. De jury voor de Taalboekenprijs 2020 kon dit jaar kiezen uit maar liefst zes inzendingen van hoge kwaliteit. Daar was echter geen enkel boek bij van een Belgisch auteur. Gelukkig wordt dat dubbel en dwars goedgemaakt met Buurtaal van de Vlaamse taalkundige Miet Ooms. Dit is mijns inziens het beste boek over de complexe taalsituatie in Nederland en België dat er is. Volgens de ondertitel is het ‘een praktische gids voor het Nederlands in België en Nederland’, en dat is het zeker. Het behandelt heel wat (zoals Vlamingen zouden schrijven) verschillen op het gebied van uitspraak, grammatica en woordenschat, en is daar vaak heel genuanceerd over, met inachtneming van belangrijke dimensies als cultuur, stijl, doel en doelgroep. Maar het is nog veel meer dan dat. Het is óók een heel prettig geschreven boek waaruit je als taalliefhebber veel kunt leren over de geschiedenis van het Nederlands en de verschillende varianten die daarover bestaan, over visies op taal-‘verandering’, -‘verloedering’ en –‘verval’ (het is maar hoe je het framen wil(t)), en over taalpolitiek.

Lees verder >>

Denken we in taal?

Door Marc van Oostendorp

Is er een verschil tussen zinnen en gedachten? Een heleboel zinnen lijken gedachten uit te drukken, en als je bij jezelf naar binnen probeert te kijken als je denkt, kun je daar soms zinnen zien ronddartelen.

Maar denken wij ook in taal? In ieder geval lijkt taal in een opzicht op denken: de creativiteit, die er vooral uit bestaat dat we eindeloos steeds weer nieuwe woorden – in taal – of dingen – in het denken – met elkaar kunnen combineren. Een nieuwe zin is een nieuwe combinatie van bestaande woorden, en zo zou je kunnen zeggen dat een nieuwe gedachte een nieuwe combinatie is van bestaande concepten. Zoals je zinnen kunt maken door twee zinnen met elkaar te combineren (‘Ik ben Job en ik heb een sticker op mijn kop’), zo kun je uit twee gedachten weer een nieuw idee kleien.

Lees verder >>

Gedicht: Pol de Mont • Oktoberavond

Oktoberavond

Een uitspansel van lood… Heel hoog, inktzwarte
traag heendrijvende wolken; lager, bij
de oneffen horizon, die van het Zuiden
onmerkbaar glooiend naar het Noorden loopt,
pikdonkre strepen op groenachtge grond,
en — lager nog, de kimme rakend schier,
een dunne, rode, helverlichte strook…
Daaronder strekt, beeld van verlatenheid
en armoe, zich een onafzienbre vlakte:
steenachtig land, waarop slechts hier en daar
wat pover onkruid wegteert, wijl, heel ver,
een enkle boom, verwrongen door de storm,
wat schaduw spreidt. —
                                    Krijtachtig loopt, gelijk
een lange slang, een smalle wegel dwars
door ’t eenzaam veld, en pikzwart, slechts van binnen
geelrood verlicht, verrijst, uit twintig schouwen
een dikke smoor uitpaffend, de fabriek,
zwoegend uit hese longen in de stilte
van vallende avond door het eenzaam veld,
zuchtend, als wilde de onbezielde stof
te zamen vatten in één enkle zucht
al ’t menslik lijden, dat die muren bergen…

Pol de Mont (1857-1931)
uit: Zomervlammen (1922)


Abonnees van Laurens Jz. Coster ontvangen iedere werkdag een gedicht per mail.

eten / voedsel

Verwarwoordenboek Vervolg (188)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

eten / voedsel 

Er is een overlap in betekenis, maar er is ook een klein verschil.

Lees verder >>

Een nieuwe vertaling van Vanden vos Reynaerde

Reynaert de Vos. Vertaling en nawoord René Broens. Amsterdam [Stichting Voetnoot] 2020, 202 p., geïll. € 23,00.

Door Willem Kuiper

Onlangs verscheen er een nieuwe vertaling in hedendaags Nederlands van Vanden vos Reynaerde. Niet zo maar een vertaling, maar een vertaling op rijm. Niet zo maar op rijm, maar een vertaling in los jambische viervoeters: Lees verder >>

Nieuwe enquêtes Staat van het Nederlands online

Laat weten welke talen je in welke omstandigheden gebruikt en help het gebruik van Nederlands en tal van andere talen in kaart brengen in het onderzoek naar de Staat van het Nederlands.

Ook na de Week van het Nederlands kan iedereen die Nederlands spreekt zijn of haar stem blijven laten horen. De nieuwe enquêtes voor het tweejaarlijkse onderzoek naar de Staat van het Nederlands staan online. Hiermee willen de Taalunie, het Meertens Instituut in Nederland, de Universiteit Gent in België en het Instituut voor de Opleiding van Leraren en de Anton de Kom Universiteit van Suriname te weten komen welke talen mensen wanneer gebruiken of waarnemen, en wat ze hiervan vinden.   

Lees verder >>

Engelmans Ambrosia

Door Peter J.I. Flaton

Intussen zijn er de artikelen van: J. Boets, “Spiegelgebruik van de taal. ‘Is Vera Janacopoulo (sic) een muzikaal gedicht?”, in: Spiegel der letteren, jrg. 9 (1965-1966), 267-272; R.A. Cornets de Groot, “Wat nou? Is Vera Janacopoulos geen muzikaal gedicht?”, in: Kentering, jrg. 9, nr. 6 (nov-dec 1968), 5-7; P. Claes, “Jan Engelman, ‘Vera Janacopoulos’”, in: Ons erfdeel, jrg. 49 (2006), 267-269; P. Buddingh’ “Jan Engelman – Vera Janacopoulos”, in: Meander van 16 oktober 2013.
Niettemin waag ik het erop het mijne over Jan Engelmans intussen canonieke cantilene te zeggen. Ik heb dit gedicht (immers) jarenlang in de klas behandeld en er zo een eigen relatie mee gekregen.

Lees verder >>

Neerlandistiek en de letterkundige neerlandistiek

Door Marc van Oostendorp

Een van de charmante hebbelijkheden van moderne letterkundigen is dat ze ‘neerlandici’ zeggen als ze ‘moderne letterkundigen’ bedoelen. Ze weten wel dat wij taalkundigen en taalbeheersers en historisch letterkundigen ook bestaan, en natuurlijk willen ze zelfs erkennen dat wat wij doen ook zijn waarde heeft, maar met ‘de neerlandici’ bedoelen ze zichzelf.

Wanneer collega Jos Joosten in zijn nieuwe bijdrage aan TNTL dus zegt dat “de professionele neerlandistiek” zich niet kan onttrekken aan het publieke debat zoals zich dat bijvoorbeeld op internet ontrolt, bedoelt hij daarmee duidelijk alleen zijn letterkundige collega’s. Niet omdat hij vindt dat wij taalkundigen en taalbeheersers en historisch letterkundigen niet op internet hoeven te verschijnen, maar omdat hij ons niet bedoelt met die uitdrukking.

Lees verder >>

Gedicht: Peter Knipmeijer • ma1/40x

Uit ma1/40x, de nieuwe bundel (uit de toekomst in toekomsttaal) van Peter Knipmeijer.

jounes zeg da er ‘ne uur is
på die grensvlies between dag ó nacht
ó da juist da die meeste gebeurt: blauw
is dadie tijd ó strange dadie licht
die stroom o´er jounes steden. somewhere
i halfduister komt verborgen leven na buiten
as ‘ne weduwe på ‘ne oud matras
‘ne man die schrijft met houtvingers
‘ne halfblinde die skerptediepte zoekt

•••

i jounes herfst maken die bomen si winterklaar
as aanvulling
på die spookgedrochten i jounes sky
snoeiharde sprookjes,
kil ó toonaangevende wegwijzers
i die totaalplaatje von jounes kant von hierdie kloof
da na worden kransen gelegd:
kleinroodgekleurde guirlandes as
bliepbloepbliep gedrupte kinders
på vruchtbaar land
slapend,
fantastisk as nachtkaarsen

Peter Knipmeijer (1970)
uit: ma1/40x (2020)


Abonnees van Laurens Jz. Coster ontvangen iedere werkdag een gedicht per mail.

Wè neukt dè! De Database van de Zuidelijk-Nederlandse Dialecten (DSDD)

oma & opa Fitters [foto Roland de Bonth]

Door Roland de Bonth

Mijn oma is in 1900 geboren in het Noord-Brabantse Haarsteeg en heeft een groot deel van haar leven in het nabijgelegen Nieuwkuijk gewoond. Ze is 32 jaar geleden overleden, maar ik kan me nog goed herinneren dat zij af en toe “wè neukt dè!” zei (wat neukt dat, ‘wat doet dat er toe’). Oma lachte er altijd wat ondeugend bij, want ze had heus wel door dat het werkwoord neuken in het gewone Nederlands een heel andere betekenis had.

Lees verder >>

Vacature: doctoraatsbursaal variatielinguïstiek en constructiegrammatica Universiteit Gent – deadline 22 oktober 2020

Aan de vakgroep Taalkunde van de Universiteit Gent is er een vacature voor een 100% doctoraatsbursaal (m/v) op een onderzoeksproject met een gemengde constructiegrammaticale en variatielinguïstische insteek. De bedoeling is om patronen van variatie te onderzoeken in de mate waarin sprekers van het hedendaagse (Belgische en Nederlandse) Nederlands “creatieve” of “ongewone” toepassingen van verschillende types grammaticale constructies aanvaarden en spontaan produceren. Daarbij wordt niet alleen de potentiële rol van (traditionele en minder traditionele) sociolinguïstische variabelen onderzocht, maar ook die van persoonlijkheidsvariabelen. Het project maakt deel uit van een breder, interdisciplinair onderzoeksproject over “Language productivity at work”. Een uitgebreide projectbeschrijving is te verkrijgen op verzoek.

Lees verder >>

Online tentoonstelling over het Nederlandse lied

Afgelopen voorjaar zou de tentoonstelling ‘Ruud de Wild, songbook. Reis langs de mooiste Nederlandse liedboeken’ feestelijk geopend worden in Huis van het Boek in Den Haag. De coronacrisis gooide echter roet in het eten. De tentoonstelling is voorlopig uitgesteld, maar er is nu wel een onlineversie te zien. In dit online songbook blader je door de rijke geschiedenis van het Nederlandse lied.

Lees verder >>

Overigens verboden toegang

Er is wat mij betreft nauwelijks een prettigere weekendinvulling denkbaar dan het maken van een flinke wandeling in de natuur. Zo maakte ik enige tijd terug een wandeling op de Veluwe, meer precies in het natuurgebied Planken Wambuis. Dit gebied is vrij toegankelijk op wegen en paden, met uitzondering van het rustgebied. Om de bezoekers te herinneren aan deze regels heeft de Vereniging Natuurmonumenten her en der bordjes geplaatst. De eerlijkheid gebiedt me te zeggen dat ik doorgaans niet zo let op deze bordjes, maar nu viel mijn oog ineens op de mededeling links onderaan waar verwezen wordt naar een specifiek wetsartikel uit het Wetboek van Strafrecht. Deze mededeling luidt als volgt: Overigens verboden toegang artikel 461 W.V.S..

Lees verder >>

Verplicht leesplezier

Return of the verleden tijd van lijken

„We gaan de verplichte lesstof wijzigen en leesplezier en leesmotivatie toevoegen aan het curriculum. (…) Het zorgt ervoor dat leesplezier wordt verankerd in de eindtermen, dan is het niet meer vrijblijvend.”

(Arie Slob, in NRC gisterenavond)

Door Marc van Oostendorp

“Wouter!” bromde Sophie, de boomlange topambtenaar van OCW, verontrust.

“Minister Pieterse “, zei Wouter. “We zijn hier in functie.” Dat was ironisch, dat wist ze ook wel. Hij was altijd ironisch als ze hem niet bij zijn titel aansprak. Ze legde haar tablet voor hem op tafel. “Kijk!”

Lees verder >>

15 eeuwen Nederlandse taal van Nicoline van der Sijs wint Taalboekenprijs 2020

Foto: Bart Versteeg

De Taalboekenprijs 2020 is toegekend aan 15 eeuwen Nederlandse taal van etymologe en hoogleraar Historische taalkunde Nicoline van der Sijs. Ze ontving de prijs – 3000 euro en een oorkonde – op 10 oktober in de uitzending van De Taalstaat, uit handen van juryvoorzitter Nelleke Noordervliet. Het is de tweede keer dat deze taalboekenprijs is toegekend.

15 eeuwen Nederlandse taal beschrijft hoe de taal van de Lage Landen ontstaan is uit het Indo-Europees, de voorouder van de meeste Europese talen, en hoe die taal zich via het Oudnederlands en Middelnederlands ontwikkelde tot het Nederlands van nu. De jury prees het boek om zijn visie, zijn gedegenheid en zijn toegankelijkheid:  “Op de van haar bekende deskundige en erudiete wijze plaatst Nicoline van der Sijs taalontwikkeling in een historische en maatschappelijk context. Het boek is doordacht qua structuur, en verliest ondanks de vele details en wetenswaardigheden het grote verhaal van de taal nooit uit het oog. Dat alles resulteert in een boek dat zowel voor de liefhebber als voor de kenner een lust is om te lezen.”

De Taalboekenprijs is een prijs voor het beste taalboek – een boek dat bedoeld is voor een breed publiek, en dat oorspronkelijk, goed geschreven en taalkundig relevant is. De prijs is een initiatief van het Genootschap Onze Taal, het Algemeen-Nederlands Verbond en dagblad Trouw. Er waren zes boeken genomineerd, van onder anderen de onlangs overleden taaljournaliste Liesbeth Koenen en taalkundige Hedde Zeijlstra.

• Lees hier het juryrapport.

• Bekijk hier de shortlist

Gedicht: Klaas Jager • Zeg het een keer recht in mijn gezicht

Uit Dichtbrieven van een overzeese vriend, de nieuwe bundel van Klaas Jager.

Zeg het een keer recht in mijn gezicht
wat jij nu eigenlijk echt nog van mij wilt,
een slepende vete als souvenir van vrede
het vooruitzicht op geen van beide wellicht?

of ambieer je vooral een verzekerde plaats
een goede baan, drie keer daags een maal
een bed met een onnozel lichaam langszij
een luchtig verhaal voor het sombere getij

een gepolijst gedicht dat gemakkelijk ligt
een rijmvers dat er ingaat als suikergoed
een anekdote over hij, zei, jij en tig keer ik
een plat schrift dat nergens diepgang zoekt

een pointe die al in de eerste zin mank gaat
een stijlfiguur die opvallend doorsnee lijkt
voor even de geestelijke nooddruft misleidt,
waar je na het lezen tevreden op slapen kunt

verzadigd van volledige nietszeggendheid.

Klaas Jager (1961)
uit: Dichtbrieven van een overzeese vriend (2020)


Abonnees van Laurens Jz. Coster ontvangen iedere werkdag een gedicht per mail.

Tweedelige podcast: Saïdjah en Adinda

Ter gelegenheid van het 200e geboortejaar van Eduard Douwes Dekker, beter bekend als Multatuli, brengt het Feest der Poëzie naast een grote voorstelling in samenwerking met De Nieuwe Liefde te Amsterdam een tweedelige podcast over een ontroerend liefdesverhaal uit de Max Havelaar: Saïdjah en Adinda. In deze tweede en laatste aflevering staan we stil bij de muziek die dit verhaal geïnspireerd heeft: 

  • Een interview met Duo Multatuli: Stephanus Harsono (piano) en Jan van der Plas (cello), gevolgd door een unieke uitvoering van het Lied van Saïdjah van Richard Hol (1862)
  • Saïdjah’s Lied van Lodewijk Mortelmans door Peter Vanhove (piano)
  • Simon Mulder (presentatie en voordracht) 

De podcast is te beluisteren via uw favoriete podcastapp en via onze website: https://feestderpoezie.nl/feestderpoezie/podcast.html