Categorie: geen categorie

Een zeer groot gedeelte des levens bestaat nu eenmaal uit ’n aaneenschakeling van ’t geringe

De Multatulileescursus (61)

Door Marc van Oostendorp

– Ik geloof dat ik vandaag voor het eerst moet zeggen: het viel me niet mee. Misschien doordat we nu toch al veertien maanden met Multatuli bezig zijn, maar ik vond het weinig geïnspireerd, de eerste helft van de zevende bundel Ideën.

– Ik denk echt dat het aan jou lag.

Lees verder >>

VU start Multatuli-leerstoel voor Moderne Nederlandse Letterkunde

Vanaf 1 december 2019 start de Vrije Universiteit Amsterdam (VU) de Multatuli-leerstoel voor moderne Nederlandse Letterkunde. Initiatiefnemer het Multatuligenootschap sponsort de leerstoel. VU-hoofddocent Moderne Nederlandse letterkunde Jacqueline Bel zal de Multatulileerstoel als hoogleraar bekleden. Met de benoeming start tevens een nieuwe minor De Schrijfacademie, bedoeld voor alle VU-studenten, waarin literatuur en creatief schrijven centraal staan. Dat heeft het College van Bestuur van de VU dinsdag 26 november besloten. 

Lees verder >>

Gelaat, gebaar en klankexpressie

Neerlandistiek van 100 jaar geleden

Door Marc van Oostendorp

“Wat zou de wetenschap spoedig een hooge vlucht nemen als wij eris een genie zagen opstaan, dat weer eens alle vakken samen beheerschte met zijn éénig denkhoofd!” Er is maar één persoon in de geschiedenis van de neerlandistiek geweest die zulke zinnen kon schrijven: de Nijmeegse hoogleraar Jac. van Ginneken (1877-1945).

Lees verder >>

8 november 2019, Amsterdam: Symposium Public Intellectuals: Celebrity, Advocacy, Activism

Cultural critics have been bemoaning the decline of the public intellectual at least since 1987 when Russell Jacoby published the book The Last Intellectuals: American Culture in the Age of Academe. Through Richard Posner’s 2003 Public Intellectuals: A Study of Decline to Stefan Collini’s 2006 Absent Minds: Intellectuals in Britain and recently McKenzie Wark’s 2017 General Intellects: Twenty-Five Thinkers for the Twenty-First Century this narrative of the loss or decline of the public intellectual continues to dominate the discussion, putting the blame on the intensification of specialization in the academy and the increasing celebrification of public figures. This symposium seeks to intervene in this narrative of loss and decline by analyzing contemporary intellectuals who maintain a public profile in the media (traditional and/or new), while constructing and negotiating their public image in different ways.

Lees verder >>

Van Drongo tot Drongo, een jaar onderzoek naar nepnieuws en autoriteit

Door Gudrun Reijnierse

Afgelopen week – op vrijdag 25 en zaterdag 26 oktober – was de Radboud Universiteit voor de tweede keer organisator van het Drongo Talenfestival. Ook dit jaar konden taalliefhebbers zich weer twee dagen lang verdiepen in de wereld van taal en communicatie, bijvoorbeeld tijdens een van de vele lezingen of door mee te doen aan onderzoek in een Drongo Lab. Na afloop van de publiekslezing die ik tijdens deze editie met Marten van der Meulen verzorgde, is het tijd voor een terugblik op een jaar lang onderzoek naar nepnieuws en autoriteit.

Lees verder >>

Willy Roggeman en de boeken van Suse Esberg – Tentoonstelling en boekvoorstelling

Sinds 2008 wordt in de Gentse Universiteitsbibliotheek van Gent het archief van de Vlaamse auteur Willy Roggeman (°1934) bewaard. Roggeman schonk de UGent ook de meer dan 4.500 boeken die hij in de loop van zijn carrière verzamelde. Het merendeel daarvan draagt een stempel waarmee de auteur zijn collectie identificeerde. Voor 74 boeken is dat niet het geval. Roggeman vond de boeken in het voorjaar van 1953. Hij studeerde toen aan de Universiteit Gent. De boeken behoorden toe aan een vrouw van wie de naam in het merendeel ervan is aangebracht: Suse Esberg. Nu eens in de vorm van een handtekening, dan weer in een fraai ontworpen ex libris.

Lees verder >>

Uitnodiging DBNL-dag op 8 november

Op vrijdag 8 november 2019 vindt de allereerste DBNL-dag plaats bij de Koninklijke Bibliotheek in Den Haag. U bent van harte welkom voor deze informatieve en feestelijke middag. Let op: vanwege het beperkte aantal plaatsen is vooraf aanmelden noodzakelijk.

We starten de middag met een taartje ter gelegenheid van het 20-jarig jubileum. Daarna krijgt u als gebruiker een kijkje achter de schermen, gaan we schatgraven in DBNL en is er gelegenheid om vragen te stellen aan DBNL-medewerkers uit Nederland en Vlaanderen. Als u wilt deelnemen aan de workshop schatgraven is het handig als u een smartphone, tablet of laptop meeneemt. Bedenk ook alvast wat uw schat is uit DBNL. Wij zijn benieuwd!

Lees verder >>

Boeken, getallen, stellingen

Door K.P. Hart

Vorige week ontspon zich een kleine discussie op Twitter over boeken en getallen; Marc van Oostendorp schreef op Neerlandistiek over een artikel van Paul Postal waarin de laatste over de aard, de ontologie, van boeken schrijft:

Ietwat kort door de bocht is de these van Postal dat een boek (hij gebruikte Pride and Prejudice als voorbeeld, Marc nam De Kleine Johannes als voorbeeld) als abstract object altijd al bestaan heeft, het is namelijk een rij symbolen (letters, spaties, interpunctie, …) en iemand heeft die rij een keer voor het eerst opgeschreven. Net als het getal gerepresenteerd door 7.987.923.892.274 (gezien de ene hit bij Google waarschijnlijk door Marc als eerste opgeschreven).

Lees verder >>

Orde van de Knalgaslamp (2)

Door Bas Jongenelen

Vorige week deed ik een oproep om de zeer beperkte lijst van knalgaslampwoorden aan te vullen. Een woord in de Orde van de Knalgaslamp (deze orde is geïnstalleerd door Lea Theunissen) is een samenstelling van drie eenlettergrepige zelfstandige naamwoorden die alle drie dezelfde klinker gemeen hebben. Bijvoorbeeld knalgaslamp, inktvisring en dakpanklas. Het is leuk om dit soort woorden te verzinnen (deurkleurzeur, drolkophond, draadplaatvlaai), maar om opgenomen te worden in de Orde van de Knalgaslamp moet je als woord bestaan zonder dat je wist dan je een knalgaslampwoord was. Woorden die speciaal voor de Orde verzonnen zijn, vallen af. Helaas dus voor de gangbangslang (het sociolect dat gesproken wordt als een groep mannen seksuele handelingen verricht met één vrouw). Maar niet getreurd, want er zijn op dit moment 61 woorden die voldoen aan de eisen. Van ieder woord op de lijst is nagegaan of er een bron van is. Dit zijn ze:

Lees verder >>

Oproep: Fragmenten uit Nederlandse literatuur die over taalnormen en -conventies gaan

Door Peter-Arno Coppen en Marten van der Meulen

In het blog over de Spreektaalveredelingsbond van laatst werd de aandacht vooral gevestigd op één aspect van dat toneelstuk: de taal over taal. Verschillende karakters in het stuk doen expliciet normatieve uitspraken over taal: ze becommentariëren de woordkeuze, uitspraak of het andersoortige taalgebruik van andere karakters. Dat levert dit soort dialogen op:

VAN EIBERGEN: Ik wense uit te spreken. Vermits ik het ene heilige plicht achte…
WORREGA (gedienstig): Enen heiligen, domienee! met uw verlof.
VAN EIBERGEN (uit de hoogte): Ik herzegge: ene heilige plicht…. Plicht is vrouwelik, meester.
WORREGA: Neen domienee, ik geloof zeker…. (Hij zoekt in zijn woordelijst) (…)
WORREGA (in de rede vallend): Ja! Juist! Ziet u….? „Plicht, mannelik, plichten“.
VAN EIBERGEN (neerbuigend vriendelik): Mag ik ?
WORREGA (reikt hem het boek toe): (…)
VAN EIBERGEN (met ’n medelijdend lachje):
Waarlik. Het staat er. Hm. (Het boek teruggevend). Ene drukfout, meester.

Mensen doen heel vaak dergelijke ‘metalinguïstische’ uitspraken. In feite is iedere inzending bij het nog steeds populaire Taalvoutjes zo’n vorm van metalinguïstische uitspraak. Officiële of officieel bedoelde taalnormen staan natuurlijk vooral in schrijfgidsen en taaladviesverzamelingen, maar de ‘populaire taalnorm’ is alomtegenwoordig. Dus zou je verwachten dat die ook in dialogen in de Nederlandse literatuur voorkomt.

Lees verder >>

29 november 2019, Antwerpen: Studiedag ‘Het Nederlands in de vertaalwereld’

Op 29 november 2019 organiseert de Belgische Kamer van Vertalers en Tolken (BKVT) in Antwerpen een studiedag met als thema ‘Het Nederlands in de vertaalwereld: situatie en perspectieven’. Het programma is heel gevarieerd, met Belgische en Nederlandse sprekers die het zullen hebben over de invloed van het Engels op het Nederlands, over de variatie in het Nederlands en het opleiden van vertalers. Jan Hautekiet leidt de dag in en we sluiten af met een panelgesprek tussen alle sprekers. Het volledige programma staat op de website van de BKVT.

Inschrijven kan nog via e-mail op secretariat@translators.be. Leden van de BKVT betalen 60 euro, niet-leden 80 euro. Wacht niet te lang, want het aantal plaatsen is beperkt. 

Deze dag wordt georganiseerd met de steun van de Taalunie en de NGTV (Nederlands Genootschap voor Tolken en Vertalers)

Gedicht: Jac. van Looy • Dubbel-zang

Dubbel-zang

– ‘O mooie Vogel, wat? hoe wilt gij van mij gaan?’
– “Uw Kooi is mij te eng, ik klaag om ruimt’ en hemel,
O ik versnak zozeer om ’t vederig gefemel
Van mijn gespreide vleugels ganslijk uit te slaan.

Om mij te menglen in het opperste gewemel,
Om daar in ’t Licht te zijn, stil in die glans te staan
Als ene Flonkersteen, die werd in licht, gevaân,
O, in die Kreitsen waar het hoog is, in die Hemel …”

– ‘Ziel, laat mij arme toch niet zonder doelwit wezen,
Lucht, Water, Vuur, Spruit, Bloem en Koren van mijn Kaf,
O Inhoud, werp mij niet als dorre zeemlen af.

Mijn Kern, ik leefde om U in duizend, duizend vrezen,
Hoe wringt ge zo in mij, wat martelt gij mij nu …
Het hulsel deed nooit kwaad dan in verband met U’.

Jac. van Looy (1885-1930)
uit: De wonderlijke avonturen van Zebedeus (1925)

• • • • • • • • • • • • • • • • • •
Abonnees van Laurens Jz. Coster ontvangen iedere werkdag een gedicht per mail.

Orde van de Knalgaslamp

Foto: Lea Theunissen

Door Bas Jongenelen

Enkele jaren geleden zag Lea Theunissen (kunstenaar-dichter) voor het eerst een knalgaslamp in Teylers museum te Haarlem. Ze vond het – zeer terecht – een mooi woord en ze besloot de Orde van de Knalgaslamp op te richten. Woorden die toegelaten worden tot deze orde zijn samenstellingen van drie eenlettergrepige woorden die dezelfde klinker gemeen hebben. Het tweede woord in deze orde was snel gevonden: inktvisring. Daarna kwamen dakpanklas, veldwerkslet en Topdroprol.

Woorden als paashaaswraak en bromsnorhoofd zijn uitgesloten van lidmaatschap. ‘Paas’ is immers geen zelfstandig naamwoord. Bij bromsnorhoofd gaat het om de klinker o. De verdubbeling van de klinker is niet toegestaan. Bromsnorkop zou wel mogen. Maar dan komen we in de categorie ‘zelfverzonnen’ en de zelfverzonnen woorden zijn minder spannend. De mooiste knalgaslamp-woorden zijn immers die woorden die gespot zijn in het wild.

Ik weet zeker dat ik ooit (35 jaar geleden) het woord kutbrugsmurf gebruikt heb, maar dat woord is (op dit moment) niet op internet te vinden. En wat te denken van de tochtrolhond? Een tochtrol leg je bij de deur om de tocht tegen te gaan. Een tochtrol in de vorm van een hond is een tochtrolhond – helaas niet als één woord terug te vinden. Wel als twee woorden: ‘tochtrol hond’, maar dat telt niet.

De Orde van de Knalgaslamp heeft dringend nieuwe leden nodig. Uiteraard kunnen we die zelf verzinnen (worstkopdrol, luchtbrugslurf, gangbangslang, pinkliftfit), maar de betere woorden zijn gebruikt door iemand die niet op zoek was naar een knalgaslamp-woord. Heeft u ooit een ontmoeting gehad met zo’n woord? Laat het dan weten in de panelen hieronder.

Vacature: leden Raad van advies Nederlands Letterenfonds

Het Nederlands Letterenfonds zoekt nieuwe leden voor de Raad van advies. De leden spelen een belangrijke rol bij de advisering over alle aanvragen. Per subsidieregeling wordt een commissie samengesteld. Binnen die commissie adviseren de leden gezamenlijk over de voorgelegde aanvragen voor nieuw werk of nieuwe projecten. Daarnaast geven de leden individueel schriftelijke beoordelingen over de (literaire) kwaliteit van recente boeken of projecten.

Vanaf 2020 is er behoefte aan nieuwe deskundigen binnen de commissies die adviseren over respectievelijk digitale projecten, literaire manifestaties en festivals, schrijversbiografieën, literaire vertalingen in het Nederlands, en oorspronkelijk Nederlandstalig of Fries werk.

Diversiteit en kwaliteit zijn belangrijke trefwoorden in de missie van het Letterenfonds. We verwelkomen daarom graag sollicitaties van mensen die nu in de Raad van advies ondervertegenwoordigd zijn.

Lees verder >>

Nieuw gedicht van Vondel

Het eerste stuk van het nieuwe gedicht van Vondel. Via www.nrc.nl

Door Bas Jongenelen

Zo vaak gebeurt het niet dat er een nieuw gedicht ontdekt wordt van een reeds lang overleden dichter. Dus als er een onbekend gedicht gevonden wordt van Joost van den Vondel, dan is dat een beetje wereldnieuws. Dat de Tokyose Koerier en het Rio de Janeirose Stadsblad er niet over schrijven is logisch, maar wij mogen het hier niet laten schieten. De ontdekking werd wereldkundig gemaakt in het Tijdschrift voor Nederlandse Taal- en Letterkunde (TNTL) door Ad Leerintveld en Vincent Klooster. Het is helaas wel een droevig gedicht, over de dood van de achtjarige Geertruidt Hinloopen Vermaes. Ik had liever dat er een vrolijk gedicht van Vondel gevonden was, over een vat vers gebrouwen bier of zo. Maar ja, dat heb je niet voor het zeggen.

Lees verder >>

Waarheen met het onderwijs in de moedertaal?

(De dag na de presentatie van Curriculum.nu)

Door Marc van Oostendorp

Onderwijzen is als overgooien. Je kunt niet iets in je eentje overgooien; als ik een bal naar jou toe gooi, heet dat geen overgooien als jij niet klaar staat om die bal op te vangen. Zo is het ook met onderwijzen.

Er wordt wel gedacht dat dit een taak is die een docent heeft, en die deze docent wel of niet competent uitvoert, zonder dat je hoeft te letten op de leerlingen, die geacht worden ook in figuurlijke zin het lijdend voorwerp te zijn. Het is een beeld van de leerling als een leeg vat waar de docent zijn kennis in giet. Maar dat beeld klopt niet: bij succesvol zijn docent en leerling allebei even actief betrokken.

Het beeld van het overgooien komt uit het boek Gevormd of vervormd? Een pleidooi voor ander onderwijs van de Nijmeegse filosoof Jan Bransen. Ik las het omdat er zoals het er nu naar uitziet grote veranderingen aankomen in het onderwijs Nederlands, en wel op de drie niveaus die we hebben: primair, voortgezet en hoger onderwijs. Curriculum.nu uit zich over de eerste twee, en de meeste universitaire opleidingen zijn permanent bezig met verbeteringen van de laatste.

Lees verder >>

Ida Gerhardt, Vogelvrij. Over het Nederlandse vers

Door Jos Houtsma

Kinderen van een prachtig ras
– ik kwam hun noordelijk dorp voorbij – 
scholden en achtervolgden mij
en één smeet raak met een pol gras.
En toen ik hen ontkomen was
zat ik tussen een wilgenrij,
een oude vrouw in de maand mei
en sloeg de kluiten van mijn jas.
Kinderen zijn oprecht en wreed:
zij zagen mij de dichter aan
en deden frank, wat meer discreet
de wereld dagelijks heeft gedaan. 

Er is over dit gedicht wel het nodige te zeggen. Mij gaat het hier om de versmaat.

W. Bronzwaer heeft Vogelvrij in 1993 gebruikt als voorbeeld in eenuiteenzetting over vers, metrum en ritme, en daar wil ik in dit stukje graag even bij stilstaan. Bronzwaer noemt Vogelvrij een metrisch gedicht, waarin per versregel zowel het aantal lettergrepen als het aantal beklemtoonde lettergrepen aan regels is gebonden. Maar het metrisch schema, merkt hij op, is moeilijk benoembaar. Je kunt ‘het gedicht als een regelmatig gebouwd vers […] beschouwen met acht lettergrepen per regel […] en gebaseerd op het metrische schema van de jambische tetrameter,’ maar echt lekker ligt dat niet: in de eerste versvoet van de eerste, de derde en de negende regel,  in de derde versvoet van de vierde regel en in de derde versvoet van regel 7 moet het versaccent op een soms nogal ongemakkelijke manier verschoven worden; ook in regel 6 vindt accentverschuiving plaats; in regel 2 moet je contractie toepassen op noordelijk, evenals op dagelijks in regel 12.

Lees verder >>

Honderd jaar Willem Kloosfonds: 1919-2019

Persbericht Literatuurmuseum

Op 24 oktober 2019 is het op de dag af een eeuw geleden dat P.C. Boutens, Jac. van Looy en anderen in Den Haag het nog steeds actieve Willem Kloosfonds oprichtten. Een fonds ter ondersteuning van ‘schrijvers en hun nagelaten betrekkingen’ die in moeilijke financiële omstandigheden verkeren. Ter gelegenheid van dit eeuwfeest boekstaafde literair onderzoeker Marsha Keja in Alles is veel voor wie niet veel verwacht de geschiedenis van dit fonds. Deze publicatiewordt op 24 oktober in het Literatuurmuseum feestelijk gepresenteerd.

Lees verder >>

DBNL verrijkt met 9 eeuwen literatuurgeschiedenis

Ter gelegenheid van het 20-jarig jubileum van DBNL is de achtdelige reeks Geschiedenis van de Nederlandse Literatuur (GNL) toegevoegd aan de DBNL-collectie. De GNL beschrijft ruim negen eeuwen aan Nederlandse en Vlaamse literatuurgeschiedenis op 6.824 pagina’s.

De gedigitaliseerde GNL vormt een mooi startpunt om de collectie van de DBNL te doorkruisen. Alle auteurs en werken die voorkomen in de GNL zijn namelijk direct gelinkt aan de rest van de DBNL-collectie. Daardoor zijn de schatkamers van de DBNL vanaf nu op een nieuwe manier doorzoekbaar.

Lees verder >>

Afscheid van Wim Klooster

Toespraak bij zijn pensionering, 1 september 2000

door Jan Stroop

Wim Klooster (1935-2019)

Wim Klooster is bij elkaar het langst voorzitter van de vakgroep Nederlandse Taalkunde geweest van ons allemaal. Er was wel een soort rouleersysteem, waardoor zelfs ik een keer voorzitter werd, maar ieder ander werd telkens weer door Wim opgevolgd. Het lijkt erop alsof hij iedereen een kans wou geven, maar bij nader inzien toch besloot het zelf maar weer te doen.

De vakgroep taalkunde heeft de reputatie gehad ongeveer de roerigste te zijn geweest van de hele Letterenfaculteit. Dat is nu moeilijk voor te stellen, want we zijn bijna gereduceerd tot de omvang van de vakgroep Hettitisch in Utrecht. En met vier mensen, waarvan twee in deeltijd en twee in FUPtijd,  wordt er niet hard meer geroerd.

Lees verder >>