Categorie: taalkunde

Van meewarig en serieus: gut, gut!

Door Siemon Reker

Het lijkt redelijk, te veronderstellen dat de “rode jonkheer” Marinus van der Goes van Naters de eerste was die in de Tweede Kamer het tussenwerpseltje gut gebruikte. Parlement.com geeft een paar interessante kwalificaties van deze vroegere PvdA-fractievoorzitter: kleurrijk, wat geaffecteerd sprekend, rebels, vooruitziend. “Pleitbezorger van Europese integratie, zorg voor het milieu, natuurbehoud en ontwikkelingssamenwerking. Was actief in het EGKS-parlement en het Europees Parlement.” Dat juist hij als eerste het tussenwerpseltje gut kan hebben gebezigd, onderstreept wellicht eerder Van der Goes’ rebelse dan geaffecteerd sprekende aard.

Lees verder >>

Het Maastrichts onder Napoleon

Een tekst uit 1807

Door Flor Aarts

Tijdens de Franse tijd (1794-1814) was Maastricht de hoofdstad van het Département de la Meuse inférieure, het Departement van de Nedermaas. Dat Departement bestond uit de 2 huidige provincies Limburg en nog een gebied in Duitsland. De prefect, Jean Baptiste Ruggieri, ontving in 1807 een brief van Baron Charles Etienne Coquebert de Montbret, directeur van het Bureau de Statistique in Parijs.

Lees verder >>

Twee soorten tussen-n

Door Henk Wolf

In het Nederlands kun je twee woorden combineren tot een nieuw, samengesteld woord. Soms kan dat direct: piano+ leraar = pianoleraar. Soms valt er een stukje weg: aarde + verschuiving = aardverschuiving. En soms komt er een stukje tussen: regering + leider = regeringsleider.

De geschreven tussen-n is Nederlands

Een zo’n stukje dat je als stopverf tussen de bouwstenen van een samenstelling kunt smeren, is het bekende onbeklemtoonde uh-klankje, ook wel stomme e, toonloze e, reductievocaal of sjwa genoemd. Dat uh-klankje kent in het Nederlands allerlei schrijfwijzen: in aardig schrijven we het als een -i-, in vriendelijk als een -ij-, in aarde als een -e- en in pannenkoek als -en-.

Lees verder >>

Het regionale als rechtvaardiging voor afwijking van de norm

Door Henk Wolf

“Maar hun is Brabants. In het Nederlands zeggen we: zij.”

Zomaar een zinnetje van het internet, waarop het gebruik van hun als grammaticaal onderwerp wordt geclaimd voor een bepaalde regionale variëteit.

Juist is het niet wat de internetter schrijft: hun wordt vermoedelijk een dikke eeuw lang als onderwerp gebruikt en het heeft zich in Nederland overal gevestigd, of dat nou in het Standaardnederlands (in de zin van Democratisch Algemeen Nederlands, zie hier) is of in dialecten, regiolecten en regionaal gekleurde vormen van het Nederlands. Overal functioneert het vrolijk naast of in plaats van de oorspronkelijke benadrukte onderwerpsvormen van het persoonlijk voornaamwoord voor de derde persoon meervoud (zij, zie, hja, …).

Lees verder >>

Overleden: Hugo Ryckeboer (1935-2020)

Ons bereikt het bericht dat dr. Hugo Ryckeboer op donderdag 21 mei jongstleden is overleden. Hij was met het coronavirus besmet en heeft zijn ziekte niet overleefd. Hij is 85 jaar geworden. Hugo was van 1972 tot 2000 aan de sectie Nederlandse Taalkunde van de UGent verbonden als co-redacteur van het Woordenboek van de Vlaamse Dialecten. Samen met Magda Devos heeft hij dat langlopende project opgestart. Met hem verliezen we de belangrijkste kenner van de Frans-Vlaamse dialecten.

Sommige werken van Hugo Ryckeboer zijn te vinden op de DBNL

Programmeren voor taalkundigen

Door Marc van Oostendorp

Een van de interessante verschijnselen van deze wereld is dat er zoveel programmeertalen zijn. Met een programmeertaal kun je een computer laten doen wat je wil, en dat kan op een aantal manieren – en desalniettemin nadert het aantal programmeertalen inmiddels het aantal natuurlijke talen.

Toch is er een handjevol talen waar niemand omheen kan die zijn computer meer wil laten doen dan wat Word, Excel en Chrome kunnen. En daarvan is Python inmiddels voor taalkundigen misschien de meest logische keus: een programmeertaal die voor mensen betrekkelijk gemakkelijk te lezen is doordat programma’s overwegend uit (Engelse) woorden staan en weinig obscure tekens bevatten die andere programmeertalen ontsieren – een taal die in de basis betrekkelijk gemakkelijk te leren is en die tegelijkertijd beschikt over eindeloze pakketten die alles mogelijk maken wat je wil.

Lees verder >>

Vacature: Doctoraatsbursaal (voltijds) Historische sociolinguïstiek en historische pragmatiek van het Nederlands

Standaardisatie en entekstualisering van getuigenverhoren (1700-1900)

Het Centrum voor Linguïstiek (CLIN) van de Vrije Universiteit Brussel en de onderzoeksgroep Grammar and Pragmatics (GaP) van de Universiteit Antwerpen zoeken een voltijds bursaal om een doctoraatsonderzoek uit te voeren en een proefschrift voor te bereiden binnen het domein van de historische sociolinguïstiek en historische pragmatiek van het Nederlands.

Lees verder >>

Sneustra’s, klungelsma’s en pafstra’s

Door Henk Wolf

Friezen zijn dol op hun -a-achternamen, zo dol dat ze op basis van bestaande patronen in de negentiende eeuw zelfs nieuwe familienamen zijn gaan vormen die niet helemaal etymologisch verantwoord waren. Zo werd -sma, dat oorspronkelijk een familierelatie aangaf, zoals in Jansma, toen ook achter plaatsbepalingen geplakt. Een naam als Dijksma is dan ook het resultaat van Fries-romantisch geknutsel. Dat geldt ook voor een naam als Sjoerdstra, want -stra betekent van oorsprong ongeveer ‘bewoner van’ (zoals in Dijkstra). De precieze etymologie is hier en hier te vinden.

Lees verder >>

Het middel is zo vaak toegediend dat het iedere werking mist: echt

Door Siemon Reker

Het laatste bedrijf van een debat is gewoonlijk het laatste oordeel, de kwestie wat het kabinet vindt van de ingediende moties en wat er mogelijk nog resteert aan onbeantwoorde vragen. Bij het laatste coronadebat, 20.05.2020, reageerde minister De Jonge (VWS) bijvoorbeeld nog even op een impliciet pleidooi van Forum voor Democratie inzake hydroxychloroquine, het middel dat zo geregeld bepleit is en naar eigen zeggen gebruikt door de Amerikaanse president Trump. De Washington Post berichtte twee dagen na het debat in de Tweede Kamer dat uit een grote studie onder bijna 100.000 patiënten gebleken was dat het middel “is linked to increased risk of death in virus patients”.

Lees verder >>

Sommen maken is vertalen

Door Marc van Oostendorp

In sommige opzichten is de wereld een beetje beter geworden tijdens de quarantaine: in je eigen woonkamer kun je nog gemakkelijker dan voorheen geleerde betogen over allerlei onderwerpen bijwonen die op het eerste gezicht misschien ver van ons neerlandistische bed zijn, maar daar toch aardig in passen.

Neem de bovenstaande lezing, gisteren online geplaatst als deel van het Stanford Seminar, over een manier om de computer symbolische wiskunde te laten bedrijven.

Lees verder >>

Kortom en andere vormen van gelexicaliseerde pragmatiek

Door Ton van der Wouden en Ad Foolen

In de vorige bijdrage bespraken we dat het moderne Nederlands partikels als , kortom en o ja heeft die een spreker kan gebruiken om de hoorder te helpen zijn uiting goed te interpreteren, en gingen we in op de plaatsingsmogelijkheden van kortom in de Nederlandse hoofdzin. Het Nederlands heeft nog wel meer van dat soort partikels. Initieel bijvoorbeeld kun je gebruiken om aandacht te trekken of om een nieuw onderwerp aan te snijden:

Lees verder >>

Kortom

Door Ton van der Wouden en Ad Foolen

Het Nederlands heft een aantal partikels waarmee de spreker aan de hoorder kan laten weten hoe des sprekers uiting moet worden verstaan. Een paar voorbeelden: introduceert een emotioneel geladen uiting, kortom kondigt een samenvatting aan, en er is een gebruik van o ja dat een nieuw gespreksthema introduceert. De volgende voorbeelden (afkomstig uit het CGN) illustreren dat. (We volgen de transcriptie van onze bron, maar eigenlijk prefereren we de spelling o ja omdat we de o uitspreken met de klinker van boot en niet met die van bot, maar dit ter zijde):

Lees verder >>

Je reinste

Ahmed Marcouch bij WNL op zondag (19.04.2020)

14. Ahmed Marcouch (7581754938)

Door Siemon Reker

Na een maand werkelijke coronacrisis was Ahmed Marcouch (oud-Kamerlid voor de PvdA, sinds 2017 burgemeester van Arnhem) te gast bij WNL op zondag. Hij had het er vooral over zijn rol als eerste burger die dicht bij zijn mede-Arnhemmers wil staan. Hij wandelt of fietst graag door zijn stad en heeft het half april, op een toppunt van corona, over de rust, de stilte, het zondagsgevoel dat de lockdown aan de hele week een zondagsgevoel geeft. Het zijn ingrijpende maatregelen die door het kabinet getroffen zijn, maar het gaat dan ook wél over leven en dood, zegt Marcouch. Het is je reinste…. Wat hij daarna zegt, volgt verderop.

Lees verder >>

Morfonologie in tijden van de corona

Door Ad Welschen

Gisteren verscheen in het tv-programma Buitenhof aan tafel bij Nathalie Righton, een presentatrice die er eigenlijk al wel behoorlijk slag van heeft – maar dit terzijde –, een ons nog geheel onbekende ster aan het RIVM-firmanent, de heer prof. dr. ir. Hans Brug. Deze speciale gast bleek ambtelijk gezien nog net iets hoger te staan dan zijn collega prof. dr. Jaap van Dissel, zijnde de directeur-generaal van deze voor ons aller welzijn thans meer dan ooit cruciale instelling. Wat hij te berde bracht was natuurlijk belangwekkend en urgent. Voor mij als vaktechnisch, in dit geval biomedisch-gezondheidskundig buitenstaander echter, zijn er in praatprogramma’s als dit altijd ook wel diverse andere zaken die mijn aandacht trekken. Zo vallen mij bij Nathalie de duidelijk rollende r’s op, die zo herkenbaar iemands regionale herkomst determineren. Als spreker met een zachte g heb ik daar uiteraard geen waardeoordeel bij, vrije varianten van deze aard horen ook geheel waardenvrij beschouwd te worden. 

Lees verder >>

Optimaliteitstheorie

Door Marc van Oostendorp

Hoewel de vormen die we uitspreken altijd wel lijken op de vormen zoals we die in ons hoofd hebben, zijn er ook verschillen. De optimaliteitstheorie beschrijft hoe we die verschillen kunnen berekenen: als een compromis tussen de wens om zo getrouw mogelijk te zijn aan de lexicale vorm en de wens om de vorm zoveel mogelijk te laten lijken op een ideale vorm, met ideale segmenten in een ideale lettergreepstructuur in een ideale prosodische structuur.

(Bekijk deze video op YouTube)

Meertaligheid en onderwijs: 7 boekentips

Door Steven Delarue

Als je aan leerkrachten vraagt hoe ze de afgelopen coronaweken hebben beleefd, dan krijg je – toch naar mijn ervaring – meestal een gelaagd antwoord. Aan de ene kant was het keihard werken, omdat alles opeens anders en digitaal moest, en alle plannen bruusk moesten worden omgegooid. Maar samen met die koerswijziging (of misschien net ten gevolge ervan) was er ook opeens wat meer ruimte voor experiment en voor reflectie: wat willen we nu precies bereiken met onze leerlingen, en waarom? Wat is prioritair en wat niet? 

Lees verder >>

Van een bijzin en een stijlfiguur: Neerlandici, let op u saeck

Via dbnl.nl

Door Siemon Reker

Minister Algera van Verkeer en Waterstaat maakte een grapje in 1955, toen hij een geachte afgevaardigde aanhaalde en op diens woorden varieerde door te zeggen, volgens de Handelingen: “Oh, Nederland; let op u saeck, want in het huidige Kabinet zitten drie Friezen.” Saeck, schreven de stenografen in overeenstemming met de gewoonte. Die veranderde in die parlementaire verslagen al snel bij de weergave van het bezittelijk voornaamwoord, want u werd uw, overeenkomstig de dan contemporaine regels van het Nederlands.

Lees verder >>

De corona-persconferentie van 6 mei 2020: strak, strakker, strakst

Door Siemon Reker

Het was een persconferentie op 6 mei – niet de eerste over de coronacrisis – waarvan allerlei details al in de dagen daarvoor uitgelekt waren. Is dat strategie? Hoort dat bij het strakkere regiem dat de minister-president had beloofd na die ene waarbij drie leden van het kabinet aanwezig waren en waar het achteraf al met al minder helder was wat de overheid exact van ons wilde? Zó had de premier het de Kamer op 26 maart voor de toekomst beloofd, het was zo ongeveer zijn eerste opmerking: “Wij proberen dat nu allemaal zo goed mogelijk te communiceren. Ik ga er zo nog meer over zeggen, maar ik wilde hier meteen het terechte punt tackelen. Het moet strakker. Nogmaals, we gaan meer tijd nemen voor de voorbereiding en we gaan er maximaal met z’n tweeën staan.”

Lees verder >>

Hoe zitten woorden in je hoofd?

Quarantainecollege fonologie 9

Er zijn twee verschillende ideeën over hoe je de klank van woorden in je hoofd hebt. Volgens de ene heb je voor ieder woord één min of meer abstracte vorm in je hoofd; volgens de andere onthoud je van ieder woord alle keren dat iemand dat woord gezegd heeft. Ze zijn waarschijnlijk beide een beetje waar. Vervolgens gaan we op zoek naar de beste methode om vast te stellen wélke vorm van een woord de centrale is, en hoe sprekers van een taal dat weten

(Bekijk deze video op YouTube)