Categorie: taalkunde

Sommen maken is vertalen

Door Marc van Oostendorp

In sommige opzichten is de wereld een beetje beter geworden tijdens de quarantaine: in je eigen woonkamer kun je nog gemakkelijker dan voorheen geleerde betogen over allerlei onderwerpen bijwonen die op het eerste gezicht misschien ver van ons neerlandistische bed zijn, maar daar toch aardig in passen.

Neem de bovenstaande lezing, gisteren online geplaatst als deel van het Stanford Seminar, over een manier om de computer symbolische wiskunde te laten bedrijven.

Lees verder >>

Kortom en andere vormen van gelexicaliseerde pragmatiek

Door Ton van der Wouden en Ad Foolen

In de vorige bijdrage bespraken we dat het moderne Nederlands partikels als , kortom en o ja heeft die een spreker kan gebruiken om de hoorder te helpen zijn uiting goed te interpreteren, en gingen we in op de plaatsingsmogelijkheden van kortom in de Nederlandse hoofdzin. Het Nederlands heeft nog wel meer van dat soort partikels. Initieel bijvoorbeeld kun je gebruiken om aandacht te trekken of om een nieuw onderwerp aan te snijden:

Lees verder >>

Kortom

Door Ton van der Wouden en Ad Foolen

Het Nederlands heft een aantal partikels waarmee de spreker aan de hoorder kan laten weten hoe des sprekers uiting moet worden verstaan. Een paar voorbeelden: introduceert een emotioneel geladen uiting, kortom kondigt een samenvatting aan, en er is een gebruik van o ja dat een nieuw gespreksthema introduceert. De volgende voorbeelden (afkomstig uit het CGN) illustreren dat. (We volgen de transcriptie van onze bron, maar eigenlijk prefereren we de spelling o ja omdat we de o uitspreken met de klinker van boot en niet met die van bot, maar dit ter zijde):

Lees verder >>

Je reinste

Ahmed Marcouch bij WNL op zondag (19.04.2020)

14. Ahmed Marcouch (7581754938)

Door Siemon Reker

Na een maand werkelijke coronacrisis was Ahmed Marcouch (oud-Kamerlid voor de PvdA, sinds 2017 burgemeester van Arnhem) te gast bij WNL op zondag. Hij had het er vooral over zijn rol als eerste burger die dicht bij zijn mede-Arnhemmers wil staan. Hij wandelt of fietst graag door zijn stad en heeft het half april, op een toppunt van corona, over de rust, de stilte, het zondagsgevoel dat de lockdown aan de hele week een zondagsgevoel geeft. Het zijn ingrijpende maatregelen die door het kabinet getroffen zijn, maar het gaat dan ook wél over leven en dood, zegt Marcouch. Het is je reinste…. Wat hij daarna zegt, volgt verderop.

Lees verder >>

Morfonologie in tijden van de corona

Door Ad Welschen

Gisteren verscheen in het tv-programma Buitenhof aan tafel bij Nathalie Righton, een presentatrice die er eigenlijk al wel behoorlijk slag van heeft – maar dit terzijde –, een ons nog geheel onbekende ster aan het RIVM-firmanent, de heer prof. dr. ir. Hans Brug. Deze speciale gast bleek ambtelijk gezien nog net iets hoger te staan dan zijn collega prof. dr. Jaap van Dissel, zijnde de directeur-generaal van deze voor ons aller welzijn thans meer dan ooit cruciale instelling. Wat hij te berde bracht was natuurlijk belangwekkend en urgent. Voor mij als vaktechnisch, in dit geval biomedisch-gezondheidskundig buitenstaander echter, zijn er in praatprogramma’s als dit altijd ook wel diverse andere zaken die mijn aandacht trekken. Zo vallen mij bij Nathalie de duidelijk rollende r’s op, die zo herkenbaar iemands regionale herkomst determineren. Als spreker met een zachte g heb ik daar uiteraard geen waardeoordeel bij, vrije varianten van deze aard horen ook geheel waardenvrij beschouwd te worden. 

Lees verder >>

Optimaliteitstheorie

Door Marc van Oostendorp

Hoewel de vormen die we uitspreken altijd wel lijken op de vormen zoals we die in ons hoofd hebben, zijn er ook verschillen. De optimaliteitstheorie beschrijft hoe we die verschillen kunnen berekenen: als een compromis tussen de wens om zo getrouw mogelijk te zijn aan de lexicale vorm en de wens om de vorm zoveel mogelijk te laten lijken op een ideale vorm, met ideale segmenten in een ideale lettergreepstructuur in een ideale prosodische structuur.

(Bekijk deze video op YouTube)

Meertaligheid en onderwijs: 7 boekentips

Door Steven Delarue

Als je aan leerkrachten vraagt hoe ze de afgelopen coronaweken hebben beleefd, dan krijg je – toch naar mijn ervaring – meestal een gelaagd antwoord. Aan de ene kant was het keihard werken, omdat alles opeens anders en digitaal moest, en alle plannen bruusk moesten worden omgegooid. Maar samen met die koerswijziging (of misschien net ten gevolge ervan) was er ook opeens wat meer ruimte voor experiment en voor reflectie: wat willen we nu precies bereiken met onze leerlingen, en waarom? Wat is prioritair en wat niet? 

Lees verder >>

Van een bijzin en een stijlfiguur: Neerlandici, let op u saeck

Via dbnl.nl

Door Siemon Reker

Minister Algera van Verkeer en Waterstaat maakte een grapje in 1955, toen hij een geachte afgevaardigde aanhaalde en op diens woorden varieerde door te zeggen, volgens de Handelingen: “Oh, Nederland; let op u saeck, want in het huidige Kabinet zitten drie Friezen.” Saeck, schreven de stenografen in overeenstemming met de gewoonte. Die veranderde in die parlementaire verslagen al snel bij de weergave van het bezittelijk voornaamwoord, want u werd uw, overeenkomstig de dan contemporaine regels van het Nederlands.

Lees verder >>

De corona-persconferentie van 6 mei 2020: strak, strakker, strakst

Door Siemon Reker

Het was een persconferentie op 6 mei – niet de eerste over de coronacrisis – waarvan allerlei details al in de dagen daarvoor uitgelekt waren. Is dat strategie? Hoort dat bij het strakkere regiem dat de minister-president had beloofd na die ene waarbij drie leden van het kabinet aanwezig waren en waar het achteraf al met al minder helder was wat de overheid exact van ons wilde? Zó had de premier het de Kamer op 26 maart voor de toekomst beloofd, het was zo ongeveer zijn eerste opmerking: “Wij proberen dat nu allemaal zo goed mogelijk te communiceren. Ik ga er zo nog meer over zeggen, maar ik wilde hier meteen het terechte punt tackelen. Het moet strakker. Nogmaals, we gaan meer tijd nemen voor de voorbereiding en we gaan er maximaal met z’n tweeën staan.”

Lees verder >>

Hoe zitten woorden in je hoofd?

Quarantainecollege fonologie 9

Er zijn twee verschillende ideeën over hoe je de klank van woorden in je hoofd hebt. Volgens de ene heb je voor ieder woord één min of meer abstracte vorm in je hoofd; volgens de andere onthoud je van ieder woord alle keren dat iemand dat woord gezegd heeft. Ze zijn waarschijnlijk beide een beetje waar. Vervolgens gaan we op zoek naar de beste methode om vast te stellen wélke vorm van een woord de centrale is, en hoe sprekers van een taal dat weten

(Bekijk deze video op YouTube)

… een onderzoek die onze mindset geheel verandert

Jaap van Dissel RIVM: still debatgemist.nl

Door Siemon Reker

Interessant moment bij de technische coronabriefing van 7 mei 2020. Nee, ik heb het niet over de voorzitster die weer vele malen een klikje gebruikte voor een woord en met zo’n komisch effect als toen ze Farid Azarkan aankondigde van de fractie van eh DENK! Het betrof een citaat van Jaap van Dissel (RIVM) die de leden van de Kamercommissie iets vertelde over de wetenschap. Hij vertelde de leden – over testen gesproken, zouden de commissieleden vooraf op hun kennis van zaken getoetst kunnen worden? – hoe je als wetenschapsman soms met een onderzoek te maken krijgt die onze mindset geheel verandert.

Lees verder >>

Iets over (et)wuk

Door Anne-Sophie Ghyselen & Roxane Vandenberghe

Terwijl de hele wereld met man en macht probeert om de verspreiding van het COVID-virus te bedwingen, zijn in West-Vlaanderen twee andere – gelukkig minder schadelijke –  fenomenen subtiel aan een opmars bezig: de taalvarianten wuk (‘wat’) en etwuk (‘iets’). Dat blijkt althans uit een onderzoek van de vakgroep Taalkunde aan de Universiteit Gent, waarbij 10.000 West-Vlamingen bevraagd werden. 

Lees verder >>

De aanspreking van vader

Variatie in familieberichten (15)

Pa en ma met hun tijd mee

Door Siemon Reker

Deze reeks baseerde zich op familieberichten, een andere aanduiding voor ‘rouwadvertenties’. Daar wordt de familierelatie uitgelegd, aangesproken wordt de overledene alleen maar in een aantal gevallen. Veel deelnemers aan de afvraging bleken zich van allerlei verschijnselen zéer bewust, onder andere van het verschil tussen het spreken óver en het spreken tót bijvoorbeeld de vader! Dat is inderdaad verschillend: we hebben tegenover vader-beeldvader-bindingvader-complex kennen we toch geen *pa-beeld, *paps-binding e.d. Vader is de neutrale variant met extra mogelijkheden.

Lees verder >>

Nogal een arrogante actie vs. Een nogal strak tijdpad

Door Siemon Reker

Nog eenmaal nogal. Wat is het verschil tussen deze twee woordgroepen:

  • Nogal een forse beschuldiging
  • Een nogal forse beschuldiging

Ik kan er langer naar kijken, voor mij zijn deze woordgroepen inhoudelijk identiek en beide acceptabel Nederlands. Verschil blijkt er wél te zijn als we proberen het woord forse weg te laten:

  • Nogal een forse beschuldiging
  • *Een nogal forse beschuldiging

De reeks nogal een beschuldiging is prima Nederlands en betekent in feite hetzelfde als het langere nogal een forse beschuldiging, maar voor de net even andere volgorde in de woordgroep *een nogal beschuldiging staat een sterretje om aan te geven dat dit geen normaal Nederlands is,- ongrammaticaal: hier is kennelijk een bijvoeglijk naamwoord verplicht, daarzonder hangt nogal in de lucht.

Lees verder >>

Minister Slob: óok als het gaat om met betrekking tot

Door Siemon Reker

“Geef uw raadsel op en laat het ons horen.” Wie volgen een commissievergadering als die over corona en onderwijs (29 april 2020)? Ik neem aan dat belanghebbenden aan de buis zitten of achter hun computerscherm. Dat betreft organisaties uit het veld, studenten.
Hoe volgen die mensen het debat? Waarschijnlijk vol aandacht als het hun eigen sector betreft. Wat zegt minister Slob over de VSO waar de Kamer zo breed kritisch op was? Hoe staat het met gymnastiek, wat worden de regels en wie gaan de lessen verzorgen?

Lees verder >>

Inleiding tot het Oudnederlands

de blauwe lijn is de grens tussen het Nederlandse Frankisch en het Duitse Frankisch

Door Peter-Alexander Kerkhof

Het is onder taalkundigen een goed bewaard geheim dat er van het Oudnederlands best veel bekend is. Het Oudnederlands Woordenboek bevat vele duizenden woordingangen en je zou het niet graag op je tenen krijgen. Op deze website kunt u kennismaken met de rijkdom van het Oudnederlands. U kunt er zien (en horen) wat er allemaal van het Oudnederlands bewaard is gebleven en waarom de Oudnederlandse taal een belangrijk stuk van ons culturele erfgoed is.

Kijkende naar de toost van de koning

Constructies met houden/krijgen en een tegenwoordig deelwoord

Door Maarten Bogaards

Ter afsluiting van de eerste (en hopelijk gelijk laatste) Koningsdag die via computerschermen moest worden gevierd, bracht koning Willem Alexander een toost uit op ‘iedereen die Nederland op dit bijzondere, bizarre moment draaiende houdt’. Een gepast sentiment dat ook nog eens op een interessante manier is geformuleerd, namelijk met een tegenwoordig deelwoord: draaiende. Een tegenwoordig deelwoord krijg je door aan een infinitief (draaien) de uitgang –d (draaiend) of -de (draaiende) toe te voegen. In de toost van de koning heeft het deelwoord de langere uitgang en is het niet-attributief gebruikt (daarover zo direct meer). Normaal gesproken doet dat wat ouderwets en plechtig aan: ‘Kijkende naar de toost van de koning at ik een oranjetompoes’, om dat niet-ironisch te kunnen zeggen moet je minstens honderd jaar oud zijn. Toch voelt de formulering van de koning niet alsof die onder drie lagen stof vandaan is gehaald. Hoe kan dat?

Lees verder >>

Taalkundig onderzoek: genetisch experimenteren op de vleermuis

Door Leonie Cornips

Deze week verscheen een persbericht dat onderzoekers van het Max Planck Instituut voor Psycholinguïstiek in Nijmegen en de Ludwig Maximilian Universiteit in München gevonden hebben dat volwassen vleermuizen hun sociale geluiden kunnen veranderen door geluiden in het laboratorium na te bootsen. De onderzoeksvraag die in dit persbericht centraal staat is of andere zoogdieren dan mensen geluiden kunnen leren door imitatie? Maar is deze onderzoeksvraag wel urgent genoeg om intrusief dierproef-onderzoek te rechtvaardigen? Ik stel als taalkundige en academica inderdaad ethische vraagtekens bij de methoden die met dieren uitgevoerd worden en vooral door taalkundigen. Lees verder >>