Categorie: taalkunde

Wat is fonologie?

Door Marc van Oostendorp

De Quarantaine Colleges zijn begonnen! Ik neem de komende weken de cursus op die ik normaliter geef voor bachelorstudenten Taalwetenschap en Nederlandse Taal en Cultuur van de Radboud Universiteit. Fonologie is de tak van de taalwetenschap die de klanken van taal bestudeert: hoe zitten die in ons hoofd? Waarom veranderen klanken aan het eind van een woord makkelijker dan aan het begin (in plaats van ‘hond’ zeg je ‘hont’)? Hoeveel verschillende klinkers en medeklinkers zijn er?

Je kunt ook meedoen met je eigen colleges. Doe dat alsjeblieft!

(Bekijk deze video op YouTube)

Ik heb het leerboek waarop deze cursus is gebaseerd ook online gezet (in een ruwe schets)

Een Haagse familiariseringstendens: Mark doe dat nou niehiet

Door Siemon Reker

Het was een lang debat over het coronavirus afgelopen donderdag in de Tweede Kamer. Ik zie vooraf dat een van de drie aanwezige bewindslieden (Grapperhaus, Justitie en Veiligheid) zich naar het gestoelte van de voorzitter begeeft en een eerbiedige buiging maakt voor mevrouw Arib. Zij beantwoordt dat met een even minzame nijging van haar kant. Als alle spelers hun plaats op het toneel hebben ingenomen zonder handen te schudden kan het debat beginnen. De spreektijden zijn zes minuten, dit gaat duren.

Lees verder >>

Proza is geen poëzie

Door Marc van Oostendorp

“Horen wij, Monsieur, niet zorgvuldig alexandrijnen te vermijden als we proza schrijven?” vraagt een personage in Sartres roman Walging. Hij drukt daarmee een eigenaardig principe uit dat al duizenden jaren een rol lijkt te spelen in het literaire proza: dat een prozaschrijver nadrukkelijk probeert om géén poëtische middelen in te zetten. Goed proza heeft misschien een ritme, maar geen metrum.

Lees verder >>

Hoe de e-ANS grondig wordt herwerkt en verbeterd

Door Miet Ooms

Waarom is het ‘een buitengewone vrouw’, maar ook ‘een buitengewoon hoogleraar’? Zeg je ‘spek en eieren is lekker’ of ‘spek en eieren zijn lekker’? En hoe zit de tantebetjeconstructie ook alweer in elkaar? Als de taaladviseurs van de Taaltelefoon en Onze Taal zo’n vraag krijgen, grijpen ze bijna altijd naar de Algemene Nederlandse Spraakkunst ofwel de ANS, online te vinden als e-ANS. Omdat het zo’n belangrijk naslagwerk is, werkt de Taalunie al enkele jaren samen met partners uit de onderzoekswereld aan een grondige herwerking en verbetering van de e-ANS. Binnenkort komen de eerste herwerkte hoofdstukken online in een volledig nieuwe digitale omgeving.   

Lees verder >>

Een niet te onderschatten probleem is niet te overschatten

Door Ronny Boogaart

Het zijn niet de minsten die deze fout maken. Afgelopen vrijdag werd op de voorpagina van ‘misschien wel de beste krant van Nederland’ emeritus hoogleraar Leen Hordijk geciteerd. Hij is de voorzitter van een adviescollege dat in opdracht van minister Carola Schouten onderzoekt hoe het nu precies zit met de stikstofcijfers. Het RIVM had toch gelijk, dat was de boodschap, maar Hordijk werkte zelf ooit voor het RIVM en had dat rekenmodel voor stikstof daar helpen ontwikkelen. Dat roept dus kritische vragen op. 

Lees verder >>

15 maart 2020, Amsterdam: Themamiddag De vergeten talen van Indonesië

Op zondagmiddag 15 maart organiseert De Nieuwe Liefde in Amsterdam een themamiddag De vergeten talen van Indonesië, gewijd aan de literatuur van Indonesië. Er is het oude Indië, met zijn vele vormen en variëteiten van het Maleis, en het huidige Indonesië waarin het Bahasa de standaardtaal is. Hoe heeft de poëzie zich tijdens deze verandering van landtalen ontwikkeld? Welke dichters waren belangrijk in Indië, welke in Indonesië?

Lees verder >>

Wat maakt Hans Bennis tot een goede neerlandicus?

Laudatio bij toekenning van de Everwinus Wassenbergh Penning, uitgesproken tijdens de neerlandistiekdagen in Leiden 6-7 maart 2020.

Door Marc van Oostendorp

Als er iets duidelijk is geworden in de afgelopen dagen, is het dat de neerlandistiek op zoek is naar de eigen identiteit. Wie zijn wij? Wat maakt iemand tot een neerlandicus? Wat maakt iemand tot een goede neerlandicus?

Het is een vraag waar ieder vakgebied dat een knip voor de neus waard is, een antwoord op probeert te formuleren, en een van de manieren die daarvoor wordt gekozen is dat er af en toe iemand een ander aanwijst als een voorbeeld: dit vinden wij nu echt een uitstekend idee van hoe iemand in ons vak kan zijn.

Lees verder >>

De plek van een initiaalwoord in het woordenboek en de veranderende GGD’s

Afbeelding: Burst, Pexels

Door Siemon Reker

Wanneer is die omslag precies geweest, jaren ‘90 van de vorige eeuw? Ergens in die jaren besloten woordenboekmakers om afkortingen niet meer aan het begin van een letter in een lijstje op te nemen en ze daar op te lossen. Het was even wennen, een woord als KLM opzoeken midden in de KBV ver in de B en niet meer in een aparte groep aan het begin.

Lees verder >>

EFNIL Masterscriptiewedstrijd

Oproep aan masterstudenten (toegepaste) taalwetenschap, taalsociologie, taalrecht, taalethiek en aanverwante talige onderzoeksdomeinen

(Persbericht EFNIL)

EFNIL (the European Federation of National Institutions for Language / de Europese Federatie van Nationale Taalinstellingen) roept masterstudenten op om deel te nemen aan de wedstrijd voor de beste Europese masterscriptie op het vlak van taalgebruik, taalbeleid / -politiek en meertaligheid.

Lees verder >>

Ons pap en ós leef meuderke

Variatie in familieberichten

Door Siemon Reker

In de familieberichten treffen we drie dingen aan, als we afzien van de pootjes van een huisdier:

  • altijd taal,
  • soms een foto
  • en nog iets minder vaak een symbool

Een voorbeeld van dat laatste is een kruisteken (met name in advertenties uit R.K-sferen) of twee Griekse letters met elkaar verstrengeld in teksten uit Protestantse kring, chi-rho:

Lees verder >>

Hallootjes? Ja, daag!

Door Ronny Boogaart

Om supersnel internet ‘uit en thuis’ te demonstreren, rent in de nieuwste campagne van T-mobile een vrouw in een lange regenjas door de stad, waarbij ze dwars door huizen heen gaat. Aan de wapperende regenjas zie je hoeveel haast ze heeft, maar ze houdt toch even in als ze een badkamer is binnengestormd waar een man in bad zit. Terwijl ze een volledige draai maakt om hem beter te kunnen bekijken, zegt ze:

  • Hallootjes!
Lees verder >>

Linguïstisch miniatuurtje CLXVIII: Wat staat er op een ontmoeting met Ad Foolen?

Door Peter-Arno Coppen

Ik schrijf bijna nooit meer een Linguïstisch Miniatuurtje, en ook op mijn weblog waaien de tumbleweeds door een lege tijdlijn. Niet dat de inspiratie op is, maar tegenwoordig probeer ik mijn taalobservaties te vangen in mijn taalrubriek in het dagblad Trouw. Als je drie van die afleveringen per week schrijft blijft er weinig tijd over voor andere media. Zo’n rubriek in de krant kan dan wel niet veel langer zijn dan 200 woorden, maar dat is meestal genoeg om de essentie van een kwestie te raken. Totdat ik gisteren in de supermarkt Ad Foolen tegenkwam. Ad is dan wel met pensioen, maar dat weerhoudt hem er niet van om in Utrecht in te vallen voor een collega bij Duits. Daar geeft hij een grammaticacollege, en van de week had hij een interessante kwestie met zijn studenten besproken, die hij me graag voorlegde. Daar heb ik meer dan 200 woorden voor nodig.

Het ging om de (traditionele) ontleding van de zin ‘Op die misdaad staat drie jaar gevangenisstraf’. En dan niet zozeer het getal van het werkwoord, maar om de benoeming van ‘op die misdaad’. Wat is dat voor een zinsdeel?

Lees verder >>

Het eind van het woord is zwakker

Door Marc van Oostendorp

In het Nederlands zijn er geen woorden die eindigen op een d-, een b-, een z- of een v-klank. Je hebt natuurlijk een woord als hond, waarin je een d schrijft, en die d klinkt ook in de meervoudsvorm honden, maar als die d aan het eind van een woord staat zegt iedereen die Nederlands spreekt een t. Dat geldt ook voor de bweb zeg je in het meervoud wel met een b maar in het enkelvoud niet, en voor de v en de z. Die laatste schrijf je doorgaans zelfs niet, ook als hij in verbogen of vervoegde vormen (lieve, lezen) wel klinkt en geschreven wordt.

Lees verder >>

Kan je 2 moedertalen hebben?

Wereldwijd zijn er zo’n 6000 talen. Unesco riep 21 februari uit als Internationale Dag van de Moedertaal. Maar, wat als je ouders 2 verschillende talen spreken? En als je van kindsbeen af tweetalig wordt opgevoed? Kan je dan ook meerdere moedertalen hebben? UGentenaar Evy Woumans doet onderzoek naar meertaligheid en concludeert dat het niet zo ongewoon is om meerdere moedertalen te hebben.

Bekijk deze video op YouTube

Alles wat je zegt heeft betekenis

Door Marc van Oostendorp

Een mens kan geen woord zeggen dat niets betekent:

  • Aaaaaawaaaaaa!

Nee, dat woord staat niet in het woordenboek, er valt geen definitie van te geven. En toch, als ik het op de markt roep, betekent het van alles, bijvoorbeeld dat ik het me kan permitteren om zomaar wat te roepen, of dat ik krankzinnig ben, en dat mijn stem een beetje schor is.

Lees verder >>

Taal die ertoe doet

Door Siemon Reker

De vice-premier kreeg vrijdag (21.02.2020) aan het begin van de wekelijkse persconferentie van de minister-president vragen over de aanslag in de stad Hanau. Daar vermoordde iemand in de afgelopen week tien mensen op basis van racistische motieven. Het onderwerp kwam dinsdag natuurlijk niet aan de orde bij het debat ter voorbereiding op de Europese Top (die ging over de meerjarenbegroting van het VK-loze EU en die mislukte, verderop deze week): de aanslag gebeurde woensdag. Maar er is een lijn.

Lees verder >>

26 februari 2020, Leeuwarden: J.H. Halbertsma’s Fries-Latijnse Lexicon Frisicum (1872) vertaald

Door Anne Dykstra

Joost Hiddes Halbertsma (1789-1869) schreef het Lexicon Frisicum uitdrukkelijk niet voor de Friese bevolking. Toch wordt hij gezien als de founding father van de lexicografie van het moderne Fries. Daar valt wat voor te zeggen, want zijn postuum uitgegeven Lexicon Frisicum (1872) heeft uiteindelijk geleid tot het wetenschappelijke Wurdboek fan de Fryske taal (1984- 2011) van de Fryske Akademy, en daarmee tot allerlei andere woordenboeken die bij de Fryske Akademy zijn verschenen. 

Lees verder >>

Gezichten, gedachten en gesprekken

Quotatieven in het Nederlands van nu

Door Maarten Bogaards

Op 2 november 2018 deed de 21-jarige Maya Shanti auditie bij TV-talentenjacht The Voice of Holland. In dit televisieprogramma doen aspirant-zangers en -zangeressen auditie voor een vierkoppige jury, die ieder voor zich beoordelen of de kandidaat door mag naar de volgende ronde. Shanti’s zangkwaliteiten verdeelden de juryleden: rapper Lil Kleine stemde overtuigd voor, terwijl zangeres Anouk faliekant tegen was. Haar reden daarvoor, zo legde Anouk onomwonden aan Shanti uit: ‘dat stemmetje wat je opzet, met dat hoop gekreun … ik vind het echt vréselijk’. Bij wijze van sneer naar haar drie (allen mannelijke) mede-juryleden voegde Anouk nog toe dat ‘alle dicks die hebben gedraaid, zoals je ziet, zo gaat dat’ – oftewel dat de overige juryleden wél voor het ‘gekreun’ gevoelig zouden zijn geweest.

Lees verder >>

Poldernederlands Op1

door Jan Stroop

De opzet van de nieuwe talkshow op de NPO1, die Op1 heet, herinnert me aan die van ’t legendarische ‘Het Blauwe Licht’,  ’t discussieprogramma van Stephan Sanders en wijlen Anil Ramdas. Voor dat Blauwe Licht werden wekelijks twee personen uitgenodigd, steeds een man en een vrouw. De discussies gingen over serieuze tv-programma’s van de week ervoor. Lees verder >>

Taal wil tussen kaften

Door Marc van Oostendorp

Er gaan in de taalkunde af en toe stemmen op om taal niet als een object te beschouwen, en ook niet als een verzameling kennis die een spreker heeft, maar als iets wat een spreker doet, als een activiteit (of een praktijk).

Taal is in die opvatting veel minder vastomlijnd dan je zou denken als je de traditionele taalbeschouwing ziet met haar grammatica’s en haar woordenschatten. In het leven van alledag op menige plaats in de wereld, zo is de redenering, gebruiken mensen allerlei talen en taalvormen door elkaar, mengen ze naar hartelust, spreken ze straattalen; de westerse neiging om je aan één strenge taalnorm te houden en die te willen vastleggen is niet meer dan een culturele anomalie die een groot deel van de taalwetenschap in haar greep heeft.

Lees verder >>