Categorie: edities

Voer voor begrijpende lezers : duur betaalde liefde — tevens puzzel.

Door Willem Kuiper

Tussen de corona bedrijven door werk ik, geholpen door Annette Hemmes-Hoogstadt, Museum Plantin Moretus en Rita Schlusemann aan een tweetalige editie van Fortunatus borse, een van oorsprong Duitse tekst, oudste druk Augsburg 1509, die zich in de loop van de 16e eeuw eerst over Duitsland en daarna over Europa verspreidde. De oudste bewaard gebleven Nederlandse druk is die van Hieronymus Verdussen, Antwerpen 1610. Maar vermoedelijk werd die vertaling omstreeks 1550 vervaardigd. In januari 1971 verdedigde Jozef Valckx te Leuven zijn proefschrift Het volksboek van Fortunatus. Inhoud, samenvatting, verbreiding en herkomst. Hierin wees hij een jongere druk, die van Herman Guelfferichen, Frankfurt am Main 1549, als de brontekst van de anonieme vertaler aan. Al editerend kan ik tot geen andere conclusie komen.

Na al die Franse boeken vond ik het tijd om ook eens een uit het Duits vertaalde tekst te editeren. Daarbij viel de keuze op Fortunatus borse. Maar wat een verschil. Franse literatuur is vrolijk en optimistisch, Duitse literatuur zwartgallig en pessimistisch. In de Franse literatuur gelooft men in het goede van de mens, in de Duitse heeft men vooral oog voor het slechte in de mens. Lees verder >>

Dieryk en Dorothé: Samuel van Hoogstraten schildert de verlossing van Dordrecht in verzen

Door Patrick van ’t Hof

Wie de wereld wil kunnen schilderen, moet alles van de wereld afweten. Dat schrijft de Dordtse schilder-schrijver Samuel van Hoogstraten (1627-1678) zo ongeveer in zijn traktaat Inleyding tot de hooge schoole der schilderkonst: anders de zichtbaere werelt (1678). In zijn ogen kliederen de meeste schilders maar wat aan, zonder eens te weeten dat deeze konst de geheele Zichtbaere Wereld behelsde; en dat ’er naulijx eenige konst of weetenschap is, daer een Schilder onkundig in behoorde te zijn (**2v). 

Zelf was de Dordtenaar dan ook een schaap met vijf poten. Zo is hij onder meer bekend als schilder van portretten, perspectiefkasten en trompe l’oeil-schilderijen. Daarnaast schreef hij een schilderstraktaat, vertaalde hij een boek met gedragsregels voor aan het hof en is hij, afhankelijk van de gehanteerde definitie, de schrijver van de eerste Nederlandstalige roman (Schoone Roseliin of, de getrouwe liefde van Panthus, 1650). Al deze aspecten van Van Hoogstratens carrière komen aan bod in de bundel The universal art of Samuel van Hoogstraten (1627-1678), gepubliceerd in 2013. Eén facet van het oeuvre van de Dordtse schilder-schrijver wordt in dit werk niet besproken: Van Hoogstratens toneelstukken. Met zijn treurspel Dieryk en Dorothé, of de verlossing van Dordrecht (1666) laat hij echter zien dat hij óók de werkwijze goed beheerste die men in de zeventiende eeuw hanteerde bij het schrijven van tragedies.

Lees verder >>

Nil Volentibus Arduum: vijf huwelijken, zes getuigen

Door Ton Harmsen

Op het toneel is dramatische ironie een plezier voor de toeschouwer. Als Gysbreght denkt dat het hemelse gerecht zich heeft ontfermd over hem en zijn benauwde veste weten wij dat het Trojaanse turfschip voor de poort ligt te wachten. De toeschouwer heeft een voorsprong op het personage. Het omgekeerde is een spannende ervaring: een speler doet of zegt iets dat de toeschouwer absurd en krankzinnig voorkomt, maar het blijkt een geniale zet te zijn. Dit doet zich voor in De wanhébbelyke liefde, een originele klucht die het Amsterdamse kunstgenootschap Nil Volentibus Arduum in 1678 op de planken bracht. Een bekend motief in kluchten is dat een jongen en een meisje op elkaar verliefd worden tot ontzetting van de wederzijdse ouders; zijn knecht en haar dienstmaagd bedenken dan een riskant plan dat goed uitpakt en tot slot treden niet alleen de geliefden maar ook de bediendes in het huwelijk. Er zijn allerlei varianten, maar in dit stuk gaat het anders.

Het begint zo gewoon: Hendrik en Lucia zijn verliefd, maar haar moeder (Geertruij, een weduwe) verbiedt Lucia met Hendrik te trouwen, anders onterft ze haar. Hendrik wil nu dat zijn vader (Joost, een weduwnaar) zijn zaak bij Geertruij gaat bepleiten. Als Hendrik uitlegt dat Lucia’s moeder haar niets wil meegeven, vat Joost dat onbekommerd op, maar als hij geïnformeerd is over Lucia’s vaderlijk erfdeel begint hij te steigeren. In zijn Hollandse zuinigheid is hij zeer op een bruidsschat gesteld, en tot zijn ontzetting blijkt dat de onwillige weduwe op huwelijkse voorwaarden met een arme knecht getrouwd was:

Lees verder >>

Salomon de dwaze koning

Door Ton Harmsen

Guilliam van Nieuwelandts conclusie over de eeuwige glorie van koning Salomon staat haaks op die van Vondels Salomon (1648). Deze tragedie behandelt de enige passage uit Salomons leven die Van Nieuwelandt buiten beschouwing laat: zijn oude dag, in de bijbel in besmuikte termen beschreven in het elfde hoofdstuk van I Koningen. ‘Quantum mutatus ab illo’, citeert Vondel Vergilius Aeneis 2, 274 op de titelpagina – ‘wat een verschil met vroeger’.

Vondel draagt het stuk op aan Justus Baeck, wiens vader Laurens hem in 1625 een schuilplaats bood toen Vondels arrestatie dreigde op grond van de Palamedes. De opdrachtsvoorrede begint met een afbakening:

Ick brenge nu Koning Salomon op het heiligh tooneel; niet gelijck hy den beloofden Messias in zijne heerlijckheit uitbeelde, maer [zoals hij] uit zijnen geluckigen staet in den poel der afgoderye komt te verzincken.

(Vondels ellips van ‘gelijck hy’ is een stilistisch hoogstandje, maar voor het gemak vul ik hem even in.)

Lees verder >>

Salomon de wijze koning

Door Ton Harmsen

Eindeloos veel pastoors, dominees, leraren, kunstenaars, vaders en moeders hebben het verhaal van het salomonsoordeel verteld. Het is een van de meest aansprekende verhalen uit de Bijbel, een tikje gruwelijk en ook een beetje gewaagd omdat het over twee prostituées gaat. Maar ook als je dat er niet bij vertelt kan je er een spannend verhaal van maken.

Het gebeuren staat in I Koningen 3. De wijze koning Salomon beslist een twist tussen twee hoeren, samen in een huis en allebei pas moeder geworden. Als het kind van de ene sterft steelt zij dat van de andere, en dat leidt tot slaande ruzie. Ondervraging levert geen uitsluitsel. Salomon lost dit op door bevel te geven de baby met een zwaard doormidden te snijden en ieder van de ruziemaaksters de helft te geven.

Lees verder >>

UB Göttingen digitaliseert Boccaccio’s Lustige historien oft Nieuwicheden, Melusine, Ulenspiegel en het nog altijd actuele Die conste ende maniere om broot ende vleesch, visch, wyn, gebraet, spijs, dranc ende den vryen kost te kryghen sonder ghelt

Door Willem Kuiper

Bron: UB Göttingen, 8 Fab. Rom. VI 1223

Vanochtend begon de dag goed met een e-mail uit Göttingen, verzonden door dr. Christian Fieseler, onder wiens zorg en verantwoording de digitalisering aldaar plaatsvindt: Mijn verzoek om enkele oude Nederlandse drukken te digitaliseren was ingewilligd.
     Veel van onze oude drukken liggen verspreid over Europa en dateren vaak uit de tweede helft van de zestiende eeuw of zijn soms nog jonger. Tegen de tijd dat die eindelijk aan de beurt zijn om door de digitale camera vereeuwigd te worden, als dat in chronologische volgorde gebeurt, schrijf ik allang voor www.de_hemel.org
     Dus toen er via Jan van Parijs en Rijckaert zonder Vreese contact gelegd was, ben ik zo vrijmoedig geweest om nog een paar verzoeknummers in te dienen. En zie hier het resultaat:
   
Vijftich Lustige historien oft Nieuwicheden Joannis Boccatij, Van nieus overgheset in onse Nederduytsche sprake door Dirick Coornhert, secretaris der stede van Haerlem. Pieter de Kater, Amsterdam 1612 [UB Göttingen, 8 Fab. Rom. I 6460:1]
De tweede 50 Lustige historien ofte Nieuwicheden Johannis Boccatii. Nu nieuwelijcks vertaelt in onse Nederduytsche sprake […]. Cornelis vander Plasse, Amsterdam 1613. [UB Göttingen, 8 Fab. Rom. I, 6460:2]
Een schoone ende wonderlijcke historie, diemen voor warachtich houdt, ende autentijck, sprekende van eender vrouwen gheheeten Melusine […]. Hieronymus Verdussen, Antwerpen 1602. [UB Göttingen, 8 Fab. Rom. III, 2011]
Van Ulenspieghels leven. Jan van Ghelen de Jonge, Antwerpen 1580. [UB Göttingen, 8 Fab. Rom. VI 1223]
Die conste ende maniere om broot ende vleesch, visch, wyn, gebraet, spijs, dranc ende den vryen kost te kryghen sonder ghelt. Weduwe Jan van Ghelen, Rotterdam 1610. [UB Göttingen, 8 Fab. Rom. X, 32]

Voor meer gedigitaliseerde drukken en handschriften raadplege men op Wikisource: Lijst van gedigitaliseerde Middelnederlandse handschriften en drukken in binnen- en buitenlandse bibliotheken

Oude wijn in oude zakken

Dichtwerken van Jacob Cats naar de behoeften van den tegenwoordigen tijd ingericht. Deventer 1843, dl. 1

Door Marita Mathijsen

U weet het wel van mij: ik was een scherpslijper op editiegebied: niks herspellen, niks hertalen van teksten uit het verleden, gewoon veel eisen van de lezer. Ik ben een aantal jaren geleden omgezwaaid omdat ik merkte dat het leesgedrag veranderde. Dan maar tegemoetkomen aan de luie lezer, schreef ik, wel herspellen en hertalen, desnoods inkorten. Ik voelde me gesterkt toen ik hoorde dat de Max Havelaar weer op de literatuurlijst van het Vossius Gymnasium was gekomen na de hertaling van Gijsbert van Es.

Lees verder >>

Olyvier van Castillen : Nawoord

Attente lezers die zich afvroegen waarom er een gat zat in de paginering aan het begin van de feuilleton-editie, kunnen met het verschijnen van deze ‘definitieve’ integrale editie zien dat wij de inhoudstafel aan het begin van het boek overgeslagen hebben om de plot van de roman niet te verraden. In deze integrale editie zijn de reacties van lezers verwerkt, werden enkele opgemerkte fouten verbeterd en ook werd hier en daar nog een woordverklaring of wat commentaar toegevoegd om de lezer te helpen bij het begrijpend en genietend lezen van deze roman. Deze verbeterde integrale editie krijgt een plaats in de rubriek e-books van deze website en in de nieuwe Bibliotheek van Middelnederlandse Letterkunde. Commentaar en vragen blijven altijd welkom, want anders dan met typografische boeken het geval is, kan een digitaal boek onbeperkt herzien en verbeterd worden. Onderaan de titelpagina staat daarom de datum aangegeven van de laatste redactionele wijziging.
Nieuwe feuilletons zijn in de maak, maar welke titels en wanneer blijft een verrassing.

Olyvier van Castillen pdf-editie

Olyvier van Castillen epub-editie

Olyvier van Castillen zip-file, dat uitgepakt de epub-editie oplevert

Olyvier van Castillen : Epiloog van drukker Loys Garbin

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Epiloog_van_Loys_Garbin

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 76

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 76

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 75

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 75

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 74

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 74

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 73

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 73

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 72

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 72

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 71

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 71

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 70

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 70

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 69

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 69

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 68

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 68

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 67

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 67

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 66

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 66

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 65

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 65

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 64

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 64

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 63

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 63

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 62

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 62

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding

Olyvier van Castillen : Capittel 61

Een seer schone ende suverlike hystorie van Olyvier van Castillen
ende van Artus van Algarbe, sijnen lieven gheselle
,
zoals gedrukt door Henric Eckert van Homburch te Antwerpen (ca. 1510).
Een kritische, synoptische editie samen met
L’Hystoire de Olivier de Castille et de Artus d’Algarbe, son loyal compaignon
zoals gedrukt door Loys Garbin te Genève (1493),
bezorgd door Willem Kuiper UvA en Elisabeth de Bruijn UA / FWO Vlaanderen.

Capittel 61

Eerder verschenen capittels

Bij wijze van inleiding