Categorie: column

De keerzijde van de medaille

Wonen in gedichten (4)

Door Judit Gera
Deze analyse is bestemd voor gevorderde studenten
en hoort bij de categorie Woord en beeld,

In de serie Wonen in gedichten bespreekt Judit Gera, hoogleraar in Boedapest, gedichten uit de Nederlandstalige literatuur, ten behoeve van het onderwijs in de Neerlandistiek extra muros. (buiten het taalgebied. Vandaag: ‘Een kind als dit’, van Hans Tentije (1944) .

Lees verder >>

De virale verspreiding van een nieuwe voornaam

Voornamendrift 52

Door Gerrit Bloothooft

De populariteit van Kevin, nauwelijks zichtbaar na de eerste naamgeving in 1948. Gemodelleerd met (rood) een voorlopend golfje tussen 1972 en 1982 die tegelijk de grote populariteitsgolf van 50 jaar initieert die nu vrijwel is weggeëbd. De groene curve beschrijft het geheel.

Het viel me op dat er grote overeenkomsten zijn tussen de verspreiding van het corona virus en nieuwe voornamen. Het gaat in beide gevallen via menselijk contact. Het begint met een enkele besmetting, of ouders die een nieuwe naam introduceren, en die wordt overgedragen op, of geïmiteerd door anderen. Het verschil is wel dat wat voor een voornaam een jaar duurt, voor het virus ongeveer in een dag lijkt te gebeuren. Het zijn in mijn optiek in beide gevallen sociale netwerken waarlangs de voornaam of het virus zich verspreidt. Bij een voornaam zijn het de mensen die op de een of andere manier weten dat je een dochter Liselot hebt genoemd en daardoor geïnspireerd kunnen worden, bij een virus zijn het degenen waarmee je in fysiek contact bent geweest. Op 12 maart waren er 612 corona besmettingen in Nederland, we zitten dan op het niveau van het aantal mensen dat Toine, Jorinde, Myrte of Rocco heet. Maar voor je het weet zitten we, net als in Italië, op het niveau van Sandra, Kim of Kevin, en daar lopen er hier meer dan 20.000 van rond.

Lees verder >>

Proza is geen poëzie

Door Marc van Oostendorp

“Horen wij, Monsieur, niet zorgvuldig alexandrijnen te vermijden als we proza schrijven?” vraagt een personage in Sartres roman Walging. Hij drukt daarmee een eigenaardig principe uit dat al duizenden jaren een rol lijkt te spelen in het literaire proza: dat een prozaschrijver nadrukkelijk probeert om géén poëtische middelen in te zetten. Goed proza heeft misschien een ritme, maar geen metrum.

Lees verder >>

vriend / kameraad

Verwarwoordenboek Vervolg (157)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

vriend / kameraad    157     

De woorden verschillen heel subtiel in gevoelswaarde.

Lees verder >>

Hoe de e-ANS grondig wordt herwerkt en verbeterd

Door Miet Ooms

Waarom is het ‘een buitengewone vrouw’, maar ook ‘een buitengewoon hoogleraar’? Zeg je ‘spek en eieren is lekker’ of ‘spek en eieren zijn lekker’? En hoe zit de tantebetjeconstructie ook alweer in elkaar? Als de taaladviseurs van de Taaltelefoon en Onze Taal zo’n vraag krijgen, grijpen ze bijna altijd naar de Algemene Nederlandse Spraakkunst ofwel de ANS, online te vinden als e-ANS. Omdat het zo’n belangrijk naslagwerk is, werkt de Taalunie al enkele jaren samen met partners uit de onderzoekswereld aan een grondige herwerking en verbetering van de e-ANS. Binnenkort komen de eerste herwerkte hoofdstukken online in een volledig nieuwe digitale omgeving.   

Lees verder >>

Problemski hotels, problemski vriendinnen, problemski leven, problemski boek

Door Jos Joosten

Zo, de eerste uren van Boekenweek 2020 zijn naar de klote. Namelijk las ik Onze verslaggever in de leegte van Dimitri Verhulst. Er moet ergens iemand zijn die denkt of gedacht heeft dat dát nou mooi bij het boekenweekthema ‘Rebellen en dwarsdenkers’ past: een Belg met een wat onbeholpen taaltje (dat was wat rebel Boon immers groot maakte?), met moeizame omgang met vrouwen (dat was immers wat dwarsdenker Brouwers groot maakte?) en intensief gebruik van verdovende middelen (dat was wat rebel Bukowski toppen deed scheren) – wat kan er mogelijk misgaan?

Lees verder >>

Waarom wil iemand dit lezen?

Door Marc van Oostendorp

Een van de dingen die mij weer opvielen tijdens de neerlandistiekdagen: hoe wanhopig sommige moderne letterkundigen zijn over het beeld dat er van hun vak heerst. De gemiddelde schrijver háát de literatuurwetenschap. Ik geloof eigenlijk dat er weinig andere vakgebieden zijn waar het onderwerp van studie zo’n irrationele en zo openlijk beleden afkeer heeft van de wetenschap. Er zijn natuurlijk ook allerlei intellectuelen die op niets af de taalwetenschap haten, maar als taalkundige hoef je niet per se te richten op het taalgebruik van mensen die menen dat het een schande is dat taalkundigen ‘ik geef hun een boek’ zomaar goedkeuren.

Je kunt het allemaal vrij eenvoudig demonstreren aan de hand van het boekenweekessay Generaal zonder leger van Özcan Akyol.

Lees verder >>

Ik hartje boekhandelaren

Door Jos Joosten

Het Boekenweekessay van Özcan Akyol moet ik nog steeds lezen. Hoewel ‘moet’? Ik vraag me af of het eigenlijk nog nodig is: stilaan is in interviews, beschouwingen, recensies een veelvoud aan woorden aan Akyols boekje gewijd dan zijn tekst zelf telt. En je weet het intussen ook wel zo’n beetje, tot en met de grapjes. De eerste keer (bij DWDD) dat ik ‘Vroeger hadden schrijvers een oorlogstrauma, nu hebben ze allemaal lactose-intolerantie’ hoorde, dacht ik nog van harte hahahahaha! Met de weekendkranten op schoot, vroeg ik me steeds vaker af wanneer dat lactoseintolerantiegrapje weer zou komen.

Lees verder >>

Een niet te onderschatten probleem is niet te overschatten

Door Ronny Boogaart

Het zijn niet de minsten die deze fout maken. Afgelopen vrijdag werd op de voorpagina van ‘misschien wel de beste krant van Nederland’ emeritus hoogleraar Leen Hordijk geciteerd. Hij is de voorzitter van een adviescollege dat in opdracht van minister Carola Schouten onderzoekt hoe het nu precies zit met de stikstofcijfers. Het RIVM had toch gelijk, dat was de boodschap, maar Hordijk werkte zelf ooit voor het RIVM en had dat rekenmodel voor stikstof daar helpen ontwikkelen. Dat roept dus kritische vragen op. 

Lees verder >>

Wat maakt Hans Bennis tot een goede neerlandicus?

Laudatio bij toekenning van de Everwinus Wassenbergh Penning, uitgesproken tijdens de neerlandistiekdagen in Leiden 6-7 maart 2020.

Door Marc van Oostendorp

Als er iets duidelijk is geworden in de afgelopen dagen, is het dat de neerlandistiek op zoek is naar de eigen identiteit. Wie zijn wij? Wat maakt iemand tot een neerlandicus? Wat maakt iemand tot een goede neerlandicus?

Het is een vraag waar ieder vakgebied dat een knip voor de neus waard is, een antwoord op probeert te formuleren, en een van de manieren die daarvoor wordt gekozen is dat er af en toe iemand een ander aanwijst als een voorbeeld: dit vinden wij nu echt een uitstekend idee van hoe iemand in ons vak kan zijn.

Lees verder >>

André Romieu en Samuel Friedlander (1886)

De oude Mendel Baruch in gesprek met Salmon, een als ‘Poolse jood’ vermomde dief en bedrieger. Op de achtergrond kijkt Samuel Friedlander argwanend toe. Voor zover bekend is dit de eerste illustratie van een orthodoxe jood in een Nederlandstalig jeugdverhaal. De naam van de illustrator is niet bekend. Bron: André Romieu en Samuel Friedlander (1868).

Jeugdverhalen over joden (80)

Door Ewoud Sanders

Auteur: Franz Hoffmann (1814-1882)
Uit het Duits vertaald door Suze Andriessen (1850-1924)

Herkomst en drukgeschiedenis

In 1842 begon Hoffmann, indertijd boekhandelaar, met het schrijven van jeugdboeken. Die werden zo geprezen dat hij besloot van zijn pen te gaan leven. Om genoeg te kunnen verdienen, sloot hij contracten af met verschillende uitgevers. Dit leidde tot een enorme productie: in veertig jaar tijd publiceerde hij ruim tweehonderdvijftig jeugdverhalen. P.J. Buijnsters en Leontine Buijnsters-Smets noemen Hoffmann in Lust en Leering (1997) ‘de absolute veelschrijver’. Al zijn werken hebben een sterk moreel-religieus karakter.

         André Romieu en Samuel Friedlander verscheen in 1886 in twee edities bij uitgeverij A.W. Sijthoff in Leiden: als zelfstandige titel en samen met een ander verhaal in de bundel Verhalen voor de jeugd. Die bundel maakte deel uit van een reeks van tien jeugdboeken van Hoffmann, vertaald en bewerkt door Suze Andriessen, indertijd een bekende kinderboekenschrijfster.

Lees verder >>

De plek van een initiaalwoord in het woordenboek en de veranderende GGD’s

Afbeelding: Burst, Pexels

Door Siemon Reker

Wanneer is die omslag precies geweest, jaren ‘90 van de vorige eeuw? Ergens in die jaren besloten woordenboekmakers om afkortingen niet meer aan het begin van een letter in een lijstje op te nemen en ze daar op te lossen. Het was even wennen, een woord als KLM opzoeken midden in de KBV ver in de B en niet meer in een aparte groep aan het begin.

Lees verder >>

Özcan Akyol

Door Bas Jongenelen

Relletjes en literatuur horen nu eenmaal bij elkaar. Özcan Akyol vertelde onlangs dat hij de boeken van Daan Heerma van Voss niet leest. Dat was tegen diverse zere benen. Ik vroeg me af of Heerma van Voss wel eens iets van Akyol gelezen heeft, maar omdat ik zijn e-mailadres niet heb vroeg ik het gewoon op Twitter. Drie kwart van de respondenten heeft wel eens een boek van Özcan Akyol gelezen, Eus. Gooi de bitterballen maar in het vet.

De Taal is een product van het Leven – bij ieder van zijn eigen leven

Door Marc van Oostendorp

Jan Hendrik van den Bosch (1862-1941) was een conservatief die in zijn eigen vak alles anders wilde. Hij was leraar Nederlands, maar ontevreden met de manier waarop het Nederlands werd aangeboden op de middelbare scholen. Dat moest anders! In 1893 publiceerde hij een in zijn dagen geruchtmakend Pleidooi voor de moedertaal, de jeugd en de onderwijzers. Dat pleidooi werd misschien wel meer bediscussieerd dan gelezen en kreeg een soort mythologische status in de vakdidactiek van het Nederlands, hoewel het inmiddels eigenlijk niet meer te vinden is – ook niet bij de DBNL, waar het zeker thuis zou horen.

Gelukkig is er nu een boek van Jan Zwemer en Sjaak Kroon waarin Van den Bosch’ belangrijkste ideeën helder worden uiteengezet: wat behelsden ze? Hoe kwamen ze tot stand? Wat dreef deze gedreven leraar Nederlands?

Lees verder >>

Bouwval

Kellendonk leeft (2)

Door Jos Joosten

Dertig jaar na het overlijden van Frans Kellendonk staan we in Nijmegen dit voorjaar stil bij bij zijn werk in een reeks voordrachten in Bibliotheek Mariënburg.

Na een mooie inleidende en goedbezochte lezing van Peter Altena, over schaamte en ironie bij Frans Kellendonk, twee weken geleden, is het vanavond de beurt aan Willem Claassen, schrijfcoach, columnist en auteur. Hij zal spreken over Kellendonks debuut Bouwval, onder de titel ‘Kellendonk en de onthechting’.

Lees verder >>

De oordopjes van Willem Brakman

Door Marc van Oostendorp

“Als ik terugblik naar mijn jeugd,” schreef Willem Brakman aan het begin van zijn laatste boek, Staren in het duister, “dan is dat het beste in de regen, het plein, de kerk, dan is ’t maar het beste een gekookte barbaar met een boterham met mayonaise. Hoe dan ook leefde daar een oude brief met een zuster die veel knisperde. Terecht zat zij aan de kade en riep honende terechtwijzingen.”

Lees verder >>

benieuwd / nieuwsgierig

Verwarwoordenboek Vervolg (156)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

benieuwd / nieuwsgierig     

De woorden worden door elkaar gebruikt, maar er is een klein verschil.

Lees verder >>

Oude wijn in oude zakken

Dichtwerken van Jacob Cats naar de behoeften van den tegenwoordigen tijd ingericht. Deventer 1843, dl. 1

Door Marita Mathijsen

U weet het wel van mij: ik was een scherpslijper op editiegebied: niks herspellen, niks hertalen van teksten uit het verleden, gewoon veel eisen van de lezer. Ik ben een aantal jaren geleden omgezwaaid omdat ik merkte dat het leesgedrag veranderde. Dan maar tegemoetkomen aan de luie lezer, schreef ik, wel herspellen en hertalen, desnoods inkorten. Ik voelde me gesterkt toen ik hoorde dat de Max Havelaar weer op de literatuurlijst van het Vossius Gymnasium was gekomen na de hertaling van Gijsbert van Es.

Lees verder >>

Ons pap en ós leef meuderke

Variatie in familieberichten

Door Siemon Reker

In de familieberichten treffen we drie dingen aan, als we afzien van de pootjes van een huisdier:

  • altijd taal,
  • soms een foto
  • en nog iets minder vaak een symbool

Een voorbeeld van dat laatste is een kruisteken (met name in advertenties uit R.K-sferen) of twee Griekse letters met elkaar verstrengeld in teksten uit Protestantse kring, chi-rho:

Lees verder >>