Categorie: column

Dag Tanneke

Door Marc van Oostendorp

Tanneke Schoonheim, die deze week plotseling overleed, was de aardigste taalkundige van Nederland – iemand die niet alleen geïnteresseerd was in de taal, maar ook in de verpakking van vlees en bloed. Iemand voor wie een collega in de eerste plaats ook een mens was. Het klinkt vanzelfsprekend – helaas zijn er weinig mensen van wie dat ook echt gezegd kan worden. 

Lees verder >>

Enkele gedachten bij de Nederlandse winst van de International Booker Prize

Door Anne Sluijs

Gisteravond wonnen Nederlands auteur Marieke Lucas Rijneveld en vertaler Michele Hutchison de International Booker Prize voor The Discomfort of Evening (De avond is ongemak). Het zal weinigen ontgaan zijn: de tweets en mediaberichten (mét pushmelding) vlogen je om de oren. En terecht, want het is een belangrijke gebeurtenis voor vertaalde Nederlandse literatuur.

In de uitbundige Nederlandse mediareactie herkende ik raakvlakken met de aandacht voor de Engelse vertaling door Sam Garrett van Gerard Reves De avonden, een paar jaar geleden. Ik onderzocht die reactie – 26 nieuwsberichten in Nederlandse kranten en bladen gewijd aan de vertaling – uitgebreid voor mijn bachelorscriptie. Wat me daarbij vooral fascineerde, en me ook fascineert bij de toekenning van gisteravond, zijn de vragen die een vertaling oproept over het Nederlandse karakter van een boek. 

Lees verder >>

astrologie / astronomie

Verwarwoordenboek Vervolg (181)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

astrologie / astronomie        

De woorden verschillen in betekenis.

Lees verder >>

Rijpheid van Albert Verwey: wie is Eusebia?

Door Peter J.I. Flaton 

Net als ‘De brug’ is ‘Rijpheid’ opgenomen in de laatste afdeling van de bundel De weg naar het licht (uit 1922): “De legenden van de eene weg” die uit twaalf gedichten bestaat die op hun beurt elk twaalf verzen tellen.  Dat kan geen toeval zijn: het getal 12 is dat van de perfectie (zoals blijkt uit het boek Jona 4,11 maar we mogen hier ook denken aan de twaalf stammen van Israël, aan Christus’ twaalf leerlingen -de ‘binnenste kring’ genoemd-, aan Herakles’ twaalf werken en aan de twaalf ridders van Arthurs Ronde Tafel en zo voort en verder.) 

Lees verder >>

Niet praten, maar fietsen

Door Marc van Oostendorp

Ineens is het rode vilten vierkantje een symbool. Een paar jaar geleden had men je op de universiteit vreemd aangekeken als je zo’n ding op je blouse had gespeld, maar inmiddels weet iedereen wat het betekent: je maakt je zorgen om de universiteit, om de enorme druk die er op het werk staat, je wil dat er wat gebeurt. Je hebt je aangesloten bij WO in Actie.

Dankzij WO in Actie weet men ook op het ministerie dat die zorgen zijn – en maakt men zich daar tenminste een beetje zorgen om. Het verhaal gaat dat de minister vorig jaar zo graag met de initiatiefnemers wilde spreken, dat ze zelfs aanbood om tussen de middag naar het kantoor van één van hen te komen toen ze zeiden dat ze zo overvol zaten met afspraken met studenten dat ze geen tijd hadden om naar Den Haag te komen.

Lees verder >>

Nathan! De Messias is gekomen! (1866)

Omslag van Nathan!De Messias is gekomen! Het boekje is ongedateerd en editiegegevens ontbreken, maar waarschijnlijk gaat het om de vierde druk, uit 1886. Rechts: de enige illustratie in dit boekje. Jansje leest Nathan voor uit het Nieuwe Testament. De illustraties zijn van Pieter Wilhelmus van de Weijer (1816-1880).

Jeugdverhalen over joden (104)

Door Ewoud Sanders

Auteur: Evert Jacob Veenendaal Jz. (1833-1906)
Oorspronkelijk Nederlands

Herkomst en drukgeschiedenis

Nathan! De Messias is gekomen! is geschreven door Evert Jacob Veenendaal Jz. (1833-1906). Veenendaal was hoofdonderwijzer en schrijver. Hoogstwaarschijnlijk behoorde hij tot de kringen van het Reveil. Vanaf 1860 was hij actief als publicist. Hij leverde toen een bijdrage aan Magdalena, een evangelisch jaarboekje.

Lees verder >>

Dansen op een koord

Wonen in gedichten (15)

Door Judit Gera
Dit gedicht is geschikt voor licht gevorderde studenten
en hoort bij de categorie Mens en maatschappij,

In de serie Wonen in gedichten bespreekt Judit Gera, hoogleraar in Boedapest, gedichten uit de Nederlandstalige literatuur, ten behoeve van het onderwijs in de Neerlandistiek extra muros (buiten het taalgebied). Vandaag: ‘je hoort verhalen’, van Radna Fabias (1983).

Lees verder >>

Een lekkere vent is lastiger dan C2

Door Marc van Oostendorp

Het alledaagse is het moeilijkst te vatten. Waar er vrij uitvoerige recepten zijn van ingewikkelde gerechten, waar er etiquettes zijn over hoe je te gedragen als je de Koning ontmoet, waar de formele taalregisters vrij compleet beschreven zijn, is het veel lastiger te vinden hoe je boerenkool maakt, wat je tegen de buurvrouw moet zeggen als ze van de trap valt, hoe Nederlanders nu onderling precies praten.

Dat laatste, daar gaat het ons hier natuurlijk om. Het is niet alleen een betrekkelijk onontgonnen gebied in de wetenschappelijke beschrijvingen van het Nederlands, maar vooral ook in de taaldidactiek: lekker gewoon Nederlands praten, hoe doe je dat? Wanneer zeg je bijvoorbeeld ‘lekker’, ‘gewoon’ of ‘lekker gewoon’? Het is eigenlijk eigenaardig dat het hoogste niveau van taalbeheersing als anderstalige door het Europese Kader, C2, wordt gedefinieerd als academisch taalgebruik. Je kunt ingewikkelde abstracte betogen houden en binnen vijf minuten door de mand vallen als je met een moedertaalspreker over het weer praat.

Lees verder >>

Van biografiekast naar letterkast

Door Nico Keuning

Het is soms wonderlijk, om niet te zeggen toevallig hoe een boek ontstaat. Bijna een jaar geleden wilde ik iets schrijven over een obscure, exclusieve uitgave met literaire, pornografische poëzie (Ik schreef erover op deze website). Het boekje had een vaste plaats in mijn boekenkast, maar nu was het onvindbaar. De titel was uit mijn geheugen verdwenen. Wel herinnerde ik mij Arjaan van Nimwegen, drukker van de Bucheliuspers in Utrecht en kenner van bijzondere uitgaven. Al dertig jaar niet meer gesproken. ‘Een boekje met priapeeën,’ legde ik hem voor. ‘Priaap Ontknoopt,’ wist hij. ‘Dat is op internet eenvoudig te bestellen.’ Het herstelde contact had de drukker op een idee gebracht. Een paar dagen later vroeg hij per e-mail of ik een ongepubliceerde tekst had in een van mijn biografiekasten. ‘Niet te lang.’

Lees verder >>

Vlaamse literatuur en de DBNL

Door Yves T’Sjoen

De Digitale Bibliotheek voor Nederlandse Letteren is het voor iedereen toegankelijke walhalla van de Nederlandstalige literatuur. Marita Mathijsen formuleerde haar waardering als volgt in de NRC (24 mei 2008): “de DBNL is een prachtig instituut, en we danken God op onze blote knietjes dat het bestaat, maar het is toch niet meer dan een machtig kopieerapparaat”. Wanneer studenten werkopdrachten uitvoeren, hoeven zij strikt genomen niet naar de universiteits- of plaatselijke bibliotheek. Literaire teksten, zeker canonieke werken, zijn meestal online beschikbaar. Met behulp van zoektermen kan gedigitaliseerd documentair tekstmateriaal makkelijk worden doorgenomen, secundaire bronnen staan de onderzoeker ruimhartig ter beschikking.

Lees verder >>

laatst /onlangs / pas / enz.

Verwarwoordenboek Vervolg (180)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

laatst /onlangs / pas / enz.     

Lees verder >>

Hoeveel tieners zijn er nu echt ‘laaggeletterd’?

Door Helge Bonset

In een vorig stukje voor Neerlandistiek heb ik laten zien dat, in tegenstelling tot wat in de media regelmatig beweerd wordt, er geen sprake van is dat 24% van onze 15-jarigen op grond van het laatste PISA-onderzoek ‘laaggeletterd’ kunnen worden genoemd. Het rapport geeft dat zelf overigens expliciet aan. 

Lees verder >>

Aangenaam, zeven podcasts bij de NTR over voornamen

Voornamendrift 60

Door Gerrit Bloothooft


Soms meldt zich iemand bij me die origineel en doortastend is. Edda Heinsman, die als freelancer voor de NTR werkt, is er een van. Ze is gefascineerd door voornamen en maakt daar podcasts over onder de titel ‘Aangenaam’. Ze schrijft er zelf over: ‘Zo gaan we op zoek naar de meest getatoeëerde naam van Nederland, en komen we er achter wat de onverwachte naam is van de meest gekuste vrouw ter wereld. Hoe ontstaat een hippe naam? Hoeveel Henk & Ingrids zijn er nu echt? Heeft iedereen een oom Herman? Hoe is het als niemand je bij je naam durft te noemen? En wat vinden de twee broers Henk er van dat ze hetzelfde heten?’

Lees verder >>

‘de zeer oude zingt’

Luceberts ‘alles van waarde is weerloos’

Door Peter J.I. Flaton 

Het ging er voorbije week weer stevig aan toe in de-quiz-met-een-knipoog (zoals de kro-ncrv die noemt). Ik bedoel: ‘De slimste mens’. Eerst veegde Dr. Maarten van Rossem (die almaar meer de nar van het programma wordt wiens commentaartjes intussen bijna voorspelbaar zijn, al heeft hij dat niet door, anders zou hij er wel mee ophouden) de vloer aan met het Oude Testament (nota bene ten overstaan van een/de dochter van Andries Knevel) als z.i. ‘Totaal krankjorum, gewelddadig en idioot’, waarbij hij zich kennelijk niet realiseerde, dat de stap naar het (verwijt van) antisemitisme vervolgens een kleine is (wat me erbij trof, was dat niemand hem tegensprak: Van R. locutus, causa finita’). 

Lees verder >>

Corona als kans voor een sonnettenkrans

De coronakrans van Catharina van Daalen

Door Marie-José Klaver

Op 16 maart jl. ging Nederland in een intelligente lockdown vanwege het nieuwe coronavirus. Het land ging op slot en de inwoners verschansten zich de eerste weken in hun huizen en meden elkaar als de pest uit angst voor besmetting. Dichteres Catharina van Daalen schreef tijdens de coronaperiode een sonnettenkrans, getiteld Corona, een sonnettenkrans. Alle vijftien sonnetten zijn bij Tzum te lezen. Cabaretier Jan Beuving vulde op 7 maart, nog voor de isolatieperiode, een column in Trouw met een aanzet tot een sonnettenkrans. Lees verder >>

‘Gereserveerd voor uw veiligheid’: mag je hier wel of niet zitten?

Door Ronny Boogaart

Mensen die de Nederlandse corona-regels verwarrend en onduidelijk vinden, kunnen meestal heel precies uitleggen wat die regels zijn, dus met die verwarring valt het blijkbaar wel mee. Op drukke plekken in Amsterdam moet je ineens wel een mondkapje op? Exact zoals u zegt! Het is heel zelden dat je in het wild oprechte verwarring over een corona-maatregel tegenkomt. Maar toen ik een paar weken geleden (nog zonder mondkapje) aan de koffie zat in een hoofdstedelijke boekwinkel, zag ik het gebeuren. Op een groot aantal van de tafeltjes daar staat een bordje met de tekst:

  • Deze tafel is gereserveerd voor uw veiligheid
Lees verder >>

‘De Joden’ (1828)

Tot 1829 verscheen Philopaedion met deze vaste illustratie op de titelpagina, gegraveerd door J. Plugger.

Jeugdverhalen over joden (103)

Door Ewoud Sanders

Auteur: J. Verweij de Winter (†1850)
Oorspronkelijk Nederlands

Herkomst en drukgeschiedenis

J. Verweij de Winter was onderwijzer in Poeldijk, een kerkdorp in de huidige gemeente Westland in Zuid-Holland. Hij was actief in het ‘Onderwijzers-genootschap’ en publiceerde onder meer in het Tijdschrift voor onderwijzers enhet Tijdschrift voor aankomende onderwijzers. Zijn bijdrage ‘De Joden’, die negen pagina’s telt en leest als een kinderpreek, verscheen in 1828 in Philopaedion, tijdschrift voor de jeugd, in de rubriek ‘Godsdienst en zedekunde’. Verweij de Winter schreef vaker voor dit jeugdtijdschrift, dat werd uitgegeven door A. Vink in Amsterdam en verscheen tussen 1822 en 1831.

Lees verder >>

Over Willem Barnard (1920-2010)

Door Wiel Kusters

Vandaag is het honderd jaar geleden dat in Rotterdam Willem Barnard werd geboren. Velen kennen hem als de dichter Guillaume van der Graft.

Willem Barnard heb ik in vriendschap gekend gedurende de laatste vijf jaren van zijn leven. Dat houdt een beperking in – de periode waarin we elkaar schreven en met elkaar spraken, was niet zo lang – maar het droeg misschien bij aan de intensiteit van ons contact. Willem was een van die, naar ik meen zeldzame, mensen die nog op hoge leeftijd vrienden kunnen maken.

Lees verder >>

DBNL onbereikbaar voor literaire auteurs?

Door Pol Hoste                       

De DBNL, de digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren, publiceert op zijn website teksten van en over het werk van literaire auteurs. Wanneer deze informatie gedeeltelijk of volledig foutief of onvolledig is kan de auteur om rechtzetting verzoeken. Aan dit verzoek kan evenwel geen gevolg worden gegeven. Dat is zeer betreurenswaardig. 

De wijze waarop de DBNL hierover met de auteur communiceert is kafkaiaans. In dit opzicht verschilt de DBNL niet van een ambtelijk apparaat uit lang vervlogen tijden. Het bevestigt zichzelf en wenst niet te worden bevraagd. 

Lees verder >>

Hoksebokse

Door Henk Wolf

De Leeuwarder Courant voert al een paar jaar het rubriekje Nij Frysk Wurdboek, waarin lezers worden uitgenodigd om goed-Friese alternatieven voor (meest Engelse) leenwoorden aan te leveren. Af en toe blijkt er al lang een goed alternatief te bestaan, maar de redactie heeft het liefst creatieve nieuwvormingen.

Deze week wilde de redactie graag alternatieven horen voor shorts. Dat vond ik een beetje gek, ook gezien de toelichting:

  • Korte broek (twee woorden) is in het Nederlands en Fries uit de mode: dat heet meestal shorts (een woord). Daar moet iets beters voor te bedenken zijn.
Lees verder >>

loyaal / trouw

Verwarwoordenboek Vervolg (179)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

loyaal / trouw    

De woorden verschillen niet of nauwelijks in betekenis.

Lees verder >>

We zoeken versterking van/voor ons schoonmaakteam

Door Henk Wolf

Wat is beter? We zoeken versterking van ons schoonmaakteam of We zoeken versterking voor ons schoonmaakteam? Die vraag kreeg ik een tijdje terug. Op grond van mijn taalgevoel zei ik: kan allebei. Ik heb ook nog even gegoogeld om te kijken of de taalgemeenschap het met me eens is. Dat blijkt zo te zijn: “zoeken versterking van” komt ruim tienduizend keer voor, “zoeken versterking voor” krapaan tienduizend keer.

Dat zijn redenaties op basis van mijn eigen oordeel en dat van anderen. Ik had ook nog in de taaladviesliteratuur kunnen duiken om te kijken of die een van beide vormen de voorkeur geeft. En ik had kunnen berederen waarom beide zinnen normaal Nederlands zijn. Dat laatste wil ik hier nu doen.

Lees verder >>

Het NAMES corpus met 850.000 namen, gratis

Voornamendrift 59

Door Gerrit Bloothooft

Het CLARIAH project NAMES had tot doel om 189.707 verschillende enkelvoudige voornamen (61,9 miljoen voorkomens) en 562.676 verschillende enkelvoudige achternamen (54,5 miljoen voorkomens) uit de 19e eeuwse burgerlijke stand (wiewaswie.nl versie 2011) zoveel mogelijk te voorzien van een standaardvorm. Dat zijn praktische standaarden (dwz niet noodzakelijk met een etymologische basis die vaak niet is vast te stellen) die nuttig zijn voor de identificatie van personen. Daarnaast bevat het corpus frequentiegegevens, zowel van het voorkomen in de 19e eeuwse akten als in de basisregistratie van 2017, die kunnen helpen om een indruk te krijgen van de status van een naamvariant (als zeldzame schrijffout of echte variant). Het NAMES corpus is nu gratis te downloaden bij de taalmaterialen van het Instituut voor de Nederlandse Taal. Bestanden staan in tab-gescheiden vorm en zijn eenvoudig in te lezen.

Lees verder >>