Categorie: column

‘Veracht niemand om zijnen godsdienst’ (1840)

Jeugdverhalen over joden (118)

Door Ewoud Sanders

Auteur: Georgius ‘(George’) Jacobus d’Ancona (1803-1850)

’k Zag een’ Jood met oude klêeren
Schreeuwend loopen langs de straat,
En twee nette jonge heeren,
Riepen: Smous! – wat werd hij kwaad.

En was het wel zonder reden?
Foei, dat men een’ armen man
Tegen Godsdienst, tegen zeden
Toch zoo vuig bespotten kan.

Laat men Jood of Christen wezen,
Enkel die verdraagzaam zijn
Toonen dat zij Gode vreezen;
Hem niet dienen slechts in schijn.

Niemand zal ik ooit verachten,
Om de leer die hij belijdt,
Allen, die de deugd betrachten,
Zijn mijne achting toegewijd.

Lees verder >>

Het jongensuur voor Mark Rutte

Boeken voor Mark Rutte (3)

Iedere week sturen neerlandici een boek aan Mark Rutte, met een begeleidende brief die uitlegt waarom hij dat boek moet lezen. Deze week een bijdrage van Yra van Dijk. Lees voor een toelichting op het project deze brief van hoofdredacteur Marc van Oostendorp.

Geachte Mark Rutte, 

Hoeveel scholieren zouden weten dat u historicus bent? Hoeveel ouders, die hun kinderen een bètaprofiel opdringen ‘omdat je daar zoveel mee kan’, weten dat u met een alfapakket op school toch al tien jaar de Baas van Nederland bent? Voor hen die denken dat je ‘niets’ kan met geesteswetenschappen, biedt uw loopbaan een belangrijke les. Een studie aan de faculteit waarin we bestuderen hoe mensen zichzelf en de wereld betekenis geven, is immers de best mogelijke voorbereiding om het land te besturen. Want door uw vak weet u als geen ander dat we het verleden nodig hebben om het ingewikkelde heden het hoofd te bieden. Dat nepnieuws en populisme gedijen onder een volk zonder geheugen.

Lees verder >>

100 jaar Paul Rodenko

Door Jos Joosten

Dat het gisteren Paul Rodenko’s 100-ste geboortedag was, had ik nooit geweten als het niet op Neerlandistiek was voorbijgekomen. Ik onthoud dat soort data zelden, dus ook dit was toeval: toen ik gisteren voor het slapengaan nog wat las in Rodenko’s bundel Orensnijder tulpensnijder viel mijn oog op de handgeschreven aanschafdatum (dat deed ik toen nog): 26 november 1992.

Op de (verjaar)dag af precies 28 jaar geleden.

Lees verder >>

Regionale voornamen: Zuid-Holland

Regionale voornamen in Zuid-Holland die tegenwoordig meer dan 30 naamdragers hebben – of meer dan 300 (vet) – , per gemeente (indeling 2007) waar ze in de 19e eeuw het meest in de omgeving voorkwamen.

Voornamendrift 69

Door Gerrit Bloothooft en David Onland

De regionale voornamen in Zuid-Holland concentreren zich vooral tussen en rond de grote rivieren (Alblasserwaard en Vijfheerenland) en de Zuid-Hollandse eilanden, met Rotterdam als opvallend middelpunt. In het hele gebied vinden we bij zowel mannen als vrouwen varianten van Adriaan, en natuurlijk Leendert (Huijzer = Lee Towers).

Lees verder >>

norm / waarde

Verwarwoordenboek vervolg (194)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

norm / waarde        

De woorden worden vaak verward, maar er zijn verschillen in betekenis.

Lees verder >>

‘ben jij ook, heeft hij jou ook’

Pronomina in de hedendaagse Nederlandse lyriek (6: K. Michel, & rol door)

Als ik de lezerspost mag geloven, raak ik met deze reeks iets aan dat reëel is, terwijl het nauwelijks besproken wordt. De keuze van persoonlijk voornaamwoorden in gedichten – voor geen van de bundels die ik tot nu toe besprak heb ik recensies gevonden die er iets over zeiden –, maar ik heb van de auteurs van de meeste tot nu toe besproken bundels een mailtje gekregen waarin ze vertelden dat dit inderdaad iets was waar ze goed over hadden nagedacht.

Lees verder >>

Wie schreef de Cours de linguistique générale van Saussure?

Door Marc van Oostendorp

Ferdinand de Saussure (1857-1913) is vooral beroemd vanwege een boek dat hij zelf niet schreef. Zonder zijn Cours de linguistique générale (1916) zou zijn naam inmiddels waarschijnlijk vrijwel verdwenen zijn – terwijl die nu in ieder geval nog in ieder geval in iedere inleiding in de taalwetenschap figureert.

Maar dat boek verscheen postuum en hoewel het werd gepresenteerd als een werk dat gebaseerd was op college-aantekeningen van studenten, bleken de belangrijkste samenstellers, Charles Bally en Albert Sechehaye, nooit echt de desbetreffende colleges te hebben bijgewoond en door het materiaal van Saussure op een bepaalde manier te organiseren en er af en toe iets aan toe te voegen hun eigen programma door te drukken.

Lees verder >>

De Joodsche knaap (1792)

Een jonge, arme joodse geitenhoeder – hier opvallend netjes gekleed – deelt zijn karige ontbijt met een grijsaard. Deze christen schuilt in de geitenstal om aan vervolging te ontkomen. Ongesigneerde kopergravure uit De Joodsche knaap (1792).

Jeugdverhalen over joden (117)

Door Ewoud Sanders

Auteur: Johann Jakob Kämmerer (1754-1798)
Vertaald uit het Duits

Herkomst en drukgeschiedenis

Kämmerer studeerde theologie aan de universiteit van Heidelberg. Na te hebben gewerkt als kapelaan en huisleraar, presenteerde hij zich in publicaties als verlicht katholiek theoloog en pedagoog. Omstreeks 1790 werd hij leraar op een gymnasium in Mannheim. Begin 1791 schreef hij daar De Joodsche knaap.

         In dit boekje keert Kämmerer zich tegen ‘de pest des oproers’ die tijdens de Franse revolutie ook Duitsland infecteerde. Hij houdt zijn jonge lezers voor: ‘Er bestaat geene grooter vrijheid, dan die, welke onder den scepter van eenen goeden en wijzen Vorst genoten wordt.’

Lees verder >>

Regionale voornamen: Noord-Holland

Regionale voornamen in Noord-Holland die tegenwoordig meer dan 30 naamdragers hebben – of meer dan 300 (vet) – , per gemeente (indeling 2007) waar ze in de 19e eeuw het meest in de omgeving voorkwamen.

Voornamendrift 68

Door Gerrit Bloothooft en David Onland

Voornamen kunnen alleen regionaal zijn als mensen niet ver verhuizen en er bovendien een traditie is van het doorgeven van namen door het vernoemen van grootouders. Aan beide voorwaarden wordt steeds minder voldaan. In Noord-Holland, met grote verstedelijking rond Amsterdam, Haarlem, Zaanstreek, Alkmaar, Purmerend en Hoorn, resteren slechts een handvol lokale voornamen, zoals Tamis, Guurtje, Divera en Wolmoed. De in de 19e eeuw karakteristieke Joodse namen in Amsterdam zijn nauwelijks nog aanwezig, maar we bespreken ze hier wel.

Lees verder >>

Hebben we al veertig miljoen jaar syntaxis?

Door Marc van Oostendorp

In menselijke taal kunnen woorden zich op afstand aan elkaar aanpassen. In de bijzin “dat de mensen nu al dagenlang geen water gedronken hebben” is hebben in het meervoud omdat mensen dat is. De woorden passen zich aan elkaar aan, en dat op afstand, omdat er allerlei woorden tussen staan, zelfs – zoals in dit geval – woorden in het enkelvoud zoals geen water.

Lees verder >>

opbergen / opruimen

Verwarwoordenboek vervolg (193)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

opbergen / opruimen          

De woorden verschillen in betekenis, maar er is een overlap.

Lees verder >>

‘Je saurai enfin que l’amour, c’est toi’

Brief in een tijdschrift gevonden (2)

(Over Het Boek Van Violet En Dood, van Gerard Reve)

Door Nico Keuning

De feiten rond leven en dood van het romanpersonage Jean-Luc leiden naar het kerkhof in Dieulefit, waar een kerkruïne boven de graven uittorent. Een ruïne van muren zonder dak en met een ronde opening in het tympaan, dat sterk doet denken aan de kerkruïne naast La Grâce. Mede door het hemelsblauw in het gat van het tympaan waande ik me destijds voortdurend bekeken door het oog van God. Een ongeneeslijk bijgeloof.

Dat is altijd beter dan thuis zitten, achter de geraniums

Iemand heeft een GEWELDIG idee in de verleden tijd van lijken

Door Marc van Oostendorp

“Jongens!” zei de enigszins saaie vakdidacticus Gerard, inmiddels gepromoveerd tot decaan van de Faculty of Dutch Studies van de Technische Universiteit, nadat de vorige decaan, professor Pieterse, minister van onderwijs was geworden.

De alleswetende focalisator van deze geschiedenis hoopt dat u alle personele ontwikkelingen nog kunt volgen, beste lezer. Naarmate dit feuilleton vordert, komen de personages nu eenmaal in steeds hogere bestuurlijke regionen terecht, en vanaf een bepaald moment gaan de zaken dan snel.

Lees verder >>

‘Ze verveelden my, vooral de vrouw’

Multatuli, de donkere kant belicht

Door Chris van de Ven

Multatuli had veel kanten. Atte Jongstra typeerde hem waarschijnlijk het best: Kriststalman. Marc van Oostendorp (Neerlandistiek, 12-11-2020) is met name geïnteresseerd in de donkere kanten van het kristal. En ja, die zijn ook, naast al die andere facetten van Multatuli, zeer interessant. Voor mij vallen Multatuli’s werk, zijn gedachtegoed én zijn leven samen. Dat velen, zeker in zijn eigen tijd, Multatuli’s leven uit de pas vonden lopen met wat hij voorstond, kan ik begrijpen, maar interesseert mij minder. Voor mij maakt vooral zijn gedachtegoed, en hoe wonderbaarlijk meesterlijk Multatuli dat verwoordde, hem geniaal. Donkere kanten van genieën, maar ook van u en mij, blijven vaak verborgen voor de buitenwereld. We kijken wel uit!

Lees verder >>

‘De oude klomp’ en ‘Een valsch kwartje’ (1888)

Omslag van de vijfde druk van Uit het Jonge Leven (circa 1920).

Jeugdverhalen over joden (116)

Door Ewoud Sanders

Auteur: Pieter Louwerse (1840-1908)
Oorspronkelijk Nederlands

Herkomst en drukgeschiedenis

Louwerse debuteerde in 1868 als medewerker van de Kinder-Courant. Hij schreef voor tijdschriften als De Kleine Huisvriend, De Kindervriend en Voor ’t Jonge Volkje. Daarnaast publiceerde hij tientallen jeugdboeken en -gedichten.

         Louwerse stond ruim dertig jaar voor de klas. Hij moest het onderwijs verlaten omdat hij steeds dover werd. Daarna leefde hij alleen van zijn pen.

         ‘Als paedagoog en als schrijver voor de jeugd heeft Louwerse geschitterd’, schreef De Tijd in 1908 in zijn necrologie. ‘In beide qualiteiten wist hij zich een naam te verwerven, die in gansch Nederland een goeden klank had.’ Tientallen kranten maakten indertijd melding van zijn overlijden. Daarin werd ook zijn bescheidenheid geprezen. ‘Louwerse is nooit op den voorgrond getreden. Hij wenschte dat niet; hij ging op in zijn arbeid voor het kind, waarvoor hem niets te veel was.’

         De verhalen ‘De oude klomp’ en ‘Een valsch kwartje’, beide met joodse hoofdpersonen, staan in de bundel Uit het Jonge Leven. Die beleefde vijf drukken: in 1888, omstreeks 1891, in 1898, 1917 en omstreeks 1920. Ze verschenen bij J.B. Wolters in Groningen, L.C.G. Malmberg in Nijmegen en bij de Gebroeders Kluitman in Alkmaar. In de samenvatting citeer ik uit de vijfde druk van omstreeks 1920.

Lees verder >>

Regionale voornamen: Gelderland en Utrecht

Regionale voornamen in Gelderland en Utrecht die tegenwoordig meer dan 30 naamdragers hebben – of meer dan 300 (vet) – , per gemeente (indeling 2007) waar ze in de 19e eeuw het meest in de omgeving voorkwamen.

Voornamendrift 67

Door Gerrit Bloothooft en David Onland

‘Gelderland levert je mooie streken’ is de toeristische slogan van de provincie. En inderdaad, Gelderland kent heel verschillende landschappen en we vinden er ook streekeigen voornamen, maar niet overal meer. Dat is ook in Utrecht het geval en daarom combineren we beide provincies en onderscheiden drie gebieden: de Achterhoek, de Noord-Veluwe en de Gelderse Vallei, en Rivierenland. De streekeigen voornamen vormen een potpourri van ouderwets aandoende namen die niet meer populair zijn bij jonge ouders, zoals Geurt en Garrit als vorm van Gerard, het -jen suffix en de -dina vorm voor vrouwennamen in het oosten, eenlettergrepige mannennamen zoals Beerd, Brand en Aalt, man/vrouw vorm in Renger/Rengertje, Eibert/Eibertje, Geurt/Geurtje, Garrit/Garritjen, en een serie korte vormen van Adriaan: vrouwelijk Arisje, Artje, mannelijk Arris, Erris.

Lees verder >>

Een lijstje gerechtjes met kreeftjes

Door Ton van der Wouden

In Vlaanderen en in Nederland spreken we Nederlands. Maar dat Nederlands klinkt niet overal hetzelfde. Buurtaal (p. 6) geeft een overzicht van de opvallendste verschillen: de g is ‘zachter’ in het Zuiden, de r wordt er vaker gerold, de slot-n wordt er vaker uitgesproken, v en z zijn er vaker stemhebbend terwijl je in het Noorden vaak geen verschil hoort tussen vee en fee en tussen zee en (hoge) C, de w is er bilabiaal (twee lippen op elkaar) terwijl die in Nederland meestal labiodentaal is (de boventanden raken dan de onderlip), de tweeklanken ei en ij klinken in Nederland meer richting ai en de lange ee en oo gaan in Nederland een beetje naar eej en oow, en bij de opeenvolging schr valt in het Noorden de ch vaker weg dan in het Zuiden. Ook worden buitenlandse woorden soms verschillend uitgesproken (tram rijmt in Nederland op rem en in België op klam, dossier in Nederland op zee en in België op pier), en zijn er bij sommige woorden verschillen in klemtoon, bijvoorbeeld bij ingewikkeld.

Lees verder >>

Iedereen zijn eigen Multatuli

Door Marc van Oostendorp

Chris van de Ven is een van de interessantste landgenoten die ik het afgelopen jaar ontmoet heb. Een ouderwetse idealist, een man die zo’n beetje in zijn eentje het culturele leven van zijn woonplaats, de gemeente Duiven. op stand houdt en die de organisatie HOPE XXL heeft opgezet, dat zomaar onbeschaamd tot doel heeft om de wereld beter te maken.

Een man die vanuit de negentiende eeuw een beetje warmte in de eenentwintigste heeft weten te brengen, zou je kunnen zeggen. En daarbij heeft hij dan ook nog Multatuli ontdekt, als een nieuwe nazaat van Een paar jaar geleden schreef hij onder de naam ‘Multaboni’ al het intrigerende Pax Havelaar, een vervolg op Max. Ter gelegenheid van het Multatuli-jaar maakte hij een nieuw boek: Multatuli verknipt. Een portret in 500 fragmenten.

Lees verder >>

vragen / verzoeken

Verwarwoordenboek Vervolg (192)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

vragen / verzoeken              

De woorden zijn inwisselbaar, maar er is soms een klein verschil in betekenis of stijl.

Lees verder >>