Categorie: column

Een sterke persoonlijkheid zal zich niet afvragen wat ze kan doen om sterker te staan

Door Henk Wolf

“Onderzoek toont aan dat genderneutraal (bedoeld) woordgebruik zijn doel voorbijschiet als er alleen mannelijke voornaamwoorden zoals hij en zijn in voorkomen” – dat stond in nieuwsbrief 2259 van Onze Taal. Er stond een link bij naar een artikel in de Volkskrant en daarin stond: “Vooral mannen haperen bij het gebruik van het bezittelijk voornaamwoord ‘zijn’ voor vrouwen, constateert Redl: ‘We zien bij het eye-tracking experiment bij mannen pauzes wanneer de tekst vervolgens over vrouwen blijkt te gaan.’”

Het artikel gaat over het promotieonderzoek van Theresa Redl. De uitkomsten daarvan zijn grotendeels al in artikelvorm beschikbaar, dus ik heb de artikelen even opgezocht en daarin staat toch net iets anders.

Lees verder >>

Listicles als voortzetting van ouderwets taaladvies

Door Marten van der Meulen

Er is door de eeuwen heen op verschillende manieren over taalnormen geschreven. Aanvankelijk (zeg tussen 1550 en 1800) hadden we de normatieve grammatica’s en spellingwerken, die als doel hadden het systeem van de taal te vormen. Vanaf eind negentiende eeuw kregen we ook de taaladviespublicatie: boekjes waarin uitsluitend problematische taalproblemen stonden (en waar ik al vier jaar onderzoek naar doe). Als/dan, de grootste/de meest groteNederland/Holland etc. En nu, in tijden van internet, is er zowaar een nieuwe vorm verschenen: het listicle. Het is een nieuwe vorm, en toch eigenlijk juist heel oud.

Lees verder >>

De stille kracht voor Mark Rutte

Boeken voor Mark Rutte (9)

Iedere week sturen neerlandici een boek aan de inmiddels demissionaire premier Mark Rutte, met een begeleidende brief die uitlegt waarom hij dat boek moet lezen. Deze week een bijdrage van Janine R. Mooij, die (natuurlijk) geschreven was voor bekend werd dat het kabinet zou aftreden. Lees voor een toelichting op het project deze brief van hoofdredacteur Marc van Oostendorp.

Lees verder >>

behendig / handig

Verwarwoordenboek vervolg (121)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

behendig / handig         

De woorden overlappen in betekenis, maar verschillen in gebruik.

Lees verder >>

Onderbroken wederwaardigheden

Door Viorica Van der Roest

Soms begin je aan iets en dan is het maar goed dat je niet weet hoe lang het gaat duren. Als iemand me in 2005, toen ik eraan begon, verteld had dat mijn proefschrift over de Middelnederlandse roman Parthonopeus van Bloys nu, in 2021, nog niet af zou zijn, was ik er vast nooit aan begonnen. Extern promoveren – het leek zo’n goed idee. Ik verwachtte wel dat het niet makkelijk zou zijn om een groot project uit te voeren naast werk en andere activititeiten, en dat ik er een aantal jaren voor zou moeten uittrekken. Maar wat ik inmiddels geleerd heb, is dat een proefschrift niet te vergelijken is met de meeste andere dingen die je naast je gewone baan doet en die je na een onderbreking altijd weer zo kunt oppakken. Met een breed wetenschappelijk onderzoek werkt dat niet goed: je kunt helemaal ‘in’ je onderwerp zitten en alles prima overzien, dan een paar maanden ertussenuit zijn, en wanneer je vervolgens weer achter je bureau zit met allerlei papieren vol aantekeningen en halve paragrafen, lijkt het net alsof je naar het werk van een ander zit te kijken. En moet je je dus iedere keer opnieuw inlezen en inwerken voordat je weer verder kunt.

Lees verder >>

‘en zo blijf je een stille vriend’

Pronomina in de lyriek (9)

Door Marc van Oostendorp

Pennenvriend

Dag liftkooibewoner in het station
die ik nooit aanspreek omdat ik bang ben
voor je gedachten als ik je geld geef
je lijkt op mijn pennenvriend van toen ik veertien was
die ik een foto van mijn tepel stuurde in ruil
voor een Kiplingaapje en een zak ribbelchips die ik niet kreeg
mijn tepel kon ik niet terugnemen
en zo blijf je een stille vriend
aan wie ik brieven schrijf
in de landschappen die ik voorbijrijd

De bierdrinkers met lege blikjes
in de stiltecoupé vloekend op vertraging
weten beter dan ik
wat ze wensen
als ze in de wolken een olielamp zien
een slok bier binnen handbereik

Als iemand nog bewijs nodig heeft dat jij geen aangesproken persoon is in lyrische gedichten, dan zou hij Pennenvriend kunnen nemen uit Carmien Michels’ veelgeprezen bundel We komen van ver (2017). De zin ‘die ik nooit aanspreek’ is onmogelijk uit te spreken in alledaagse conversatie, tenzij de spreker met nooit zoiets bedoeld: nooit behalve nu. (‘Ik doe dat anders nooit, maar vandaag maakte ik een dansje in de regen.’)

Lees verder >>

Bloemenspraak

Door Ewoud Sanders

Veel mensen zijn ervan overtuigd dat het leven honderd jaar geleden veel minder gecompliceerd was. Tot voor kort kon ik daar niet veel tegenin brengen, maar een paar dagen geleden kreeg ik een boekje in handen dat me op andere gedachten heeft gebracht. Het telt slechts 64 pagina’s en dateert van omstreeks 1875. De titel luidt Nieuwste bloemenspraak en het is uitgegeven bij P. Kluitman te Alkmaar.

Wat is de boodschap als je tegenwoordig iemand een bloemetje geeft? Bedankt, beterschap of sorry bijvoorbeeld. ‘Zeg het met bloemen’ is een leus die je nader kunt invullen.

Lees verder >>

Stuk militaire spitstechnologie van Simon Stevin gaat langer mee dan zijn neologisme ervoor

Door Freek Van de Velde

Het schijnt dat er mensen bestaan die wekenlang alleen in een bos kunnen overleven, en weten waar ze drinkbaar water kunnen vinden, welke paddenstoelen eetbaar zijn en hoe ze een waterdichte luifel van dorre takken en mos kunnen maken om onder te slapen. Zelf ben ik niet zo’n survival-type. Maar toch kreeg ik van Facebook onlangs de suggestie om online een stuk gereedschap aan te kopen op een schimmige Franse website: een schop waarvan de randen zo bijgescherpt zijn dat je die ook kan gebruiken als bijl, en waarvan je het blad 90 graden kan kantelen zodat die ook dienst kan doen als hakbijl. Er was een man in een gevlekte legerbroek die heel handig voordeed hoe je jonge boompjes kon omhakken die je vervolgens zou kunnen gebruiken voor voornoemde luifel. Het gereedschap werd voorgesteld als een militaire innovatie. Geniaal in zijn eenvoud.

Lees verder >>

Gedichten en de derde laag van taal

Drie dimensies van een versregel die ook een zin is. Mijn schoolbord van gisteren.

Door Marc van Oostendorp

Wat is een gedicht? Wat onderscheidt een gedicht van andere taal? Deze week mag ik de hele week een cursus geven in de zogeheten winterschool van de Landelijke Onderzoeksschool Taalkunde, waar gevorderde studenten van alle Nederlandse universiteiten bij elkaar komen. Ik heb besloten die cursus over de vorm van gedichten te laten gaan. We zijn gisteren begonnen, en het is nu al leuk.

Ons uitgangspunt is een definitie van de Britse ‘literair taalkundige’ Nigel Fabb, uit diens boek What is Poetry?

Een gedicht is een tekst gemaakt van taal die is onderverdeeld in delen die niet bepaald worden door syntactische of prosodische structuur.

Lees verder >>

Top 20 van Nederlandstalige Protestalbums: 17. Appa, Straatfilosoof (2007)

door Laurens Ham

Wanneer je luistert naar de hits van jonge Nederlandstalige muzikanten van dit moment, dan kun je om twee muzikale elementen niet heen: om de autotune en om de trap-beats. Autotune, eind jaren negentig geïntroduceerd als stembewerkingssoftware om valse noten te voorkomen, is inmiddels veel meer dan dat: zangers en rappers gebruiken het als ‘instrument’ om hun stemmen een kenmerkende klank mee te geven. (Muziekjournalist Simon Reynolds schreef er in 2018 een prachtig artikel over.) Trap is het hiphopgenre dat gekenmerkt wordt door veel hihats (wat de muziek een knisperende kwaliteit geeft), synthesizers en veel gezongen passages. Vaak gestreamde muzikanten van dit moment als Lil’ Kleine, Ronnie Flex, Famke Louise en Snelle maken zachtaardige, vaak zelfs sentimentele liedjes, waarin autotune en bijna lieflijke beats zorgen voor een soepele luisterervaring – terwijl deze artiesten tegelijk zijn geworteld in de hiphop.

Lees verder >>

De gewelven van Arendsberg (1897)

Jongens gaan met elkaar de strijd aan bij de ‘gewelven van Arendsberg’. Illustratie uit De gewelven van Arendsberg uit 1897 van P.J. Milborn.

Jeugdverhalen over joden (124)

Door Ewoud Sanders

Auteur: Willem Hendrik Kieviet (1867-1941)

Herkomst en drukgeschiedenis

Willem Hendrik Kieviet is de jongere neef van de bekende jeugdboekenschrijver Cornelis Johannes Kieviet (1858-1931). Hij was evangelist bij de actieve Nederlands Evangelisch-Protestantse Vereniging en hoofdredacteur van het antirevolutionaire weekblad Neerlandsch

Volksblad. Kieviet schreef ruim tien jeugdboeken. Ze verschenen onder meer bij G.F. Callenbach in Nijkerk, P.J. Milborn in Nijmegen en bij de Gebroeders Kluitman in Alkmaar. Daarnaast leverde Kieviet bijdragen aan jeugdtijdschriften als Jong Leven en Voor ’t jonge volkje.

         De gewelven van Arendsberg beleefde drie drukken: in 1897 en 1919 bij de ‘Drukkerij der Weesinrichting’ te Neerbosch. Daarnaast verscheen in 1897 een uitgave bij uitgeverij P.J. Milborn in Nijmegen. In 1921 werd het boek in prijs verlaagd. In de samenvatting is geciteerd uit de tweede druk.

Lees verder >>

“Gaan jullie allemaal weg!” en andere gebiedende wijzen die wat extra aandacht verdienen

Door Henk Wolf

De Nederlandse gebiedende wijs is, net als de aantonende wijs, een categorie van werkwoordvormen met een eigen vorm en functie. Net als regelmatige vormen van de aantonende wijs, worden ze op basis van een eigen gebiedendewijsstam gevormd. Anders dan vormen van de aantonende wijs staan ze altijd helemaal vooraan in de zin. De meest typerende gebruikswijze ervan is in zinnen die worden gebruikt om de hoorder(s) of lezer(s) ergens toe te bewegen.

Lees verder >>

Achter het achtervoegsel (1)

Een wasserette. Bron: Algemeen Handelsblad 12 september 1961 op Delpher

Door Roland de Bonth

Samen met Cefas van Rossem volgde ik eind jaren tachtig aan de toenmalige Katholieke Universiteit Nijmegen een werkcollege morfologie bij prof. dr. M.C. van den Toorn. Ter afsluiting van dat college schreven we een werkstuk over het suffix -ette. Dat achtervoegsel heeft ons tot op heden in zijn greep gehouden.

Lees verder >>

Dit is niet een slagroomgebakje

Door Marc van Oostendorp

Een kennis had tijdens de kerstvakantie een logé uit het buitenland en ze kwamen te spreken over een eigenaardigheidje van de Nederlandse taal: wanneer zeg je niet en wanneer zeg je geen?

Dat is een kwestie waar heel veel dimensies aan zitten – en een heleboel ervan worden uitgelegd in de onvolprezen Modern Syntax of Dutch. Maar niet alles: in de Algemene Nederlandse Spraakkunst, zo mogelijk nog onvolprezener, wordt een aspect uitgelegd dat niet in de Engelstalige grammatica staat, en dat ik ook niet snap.

Lees verder >>

Zo snel (als) mogelijk

Door Henk Wolf

Een poosje terug schreef Siemon Reker al over de slag om de arm die ingebakken zit in het woordje als in ‘zo snel als mogelijk’, dat minister van volksgezondheid Hugo de Jonge geregeld gebruikt.

Deze week kwam het woordje als in die woordgroep ook ter sprake op de Facebookgroep Leraar Nederlands. Het werd als een vernieuwing gezien en, zoals een beetje te verwachten was, daarom veroordeeld (“overdreven gebruik” en “een aanstellerige uitbreiding”). Ook in de lijn der verwachting werd die vernieuwing aan het Engels toegeschreven.

Lees verder >>

falsifiëren / falsificeren

Verwarwoordenboek vervolg (200)

Door Jan Renkema

In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.

Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.

falsifiëren / falsificeren                  

De woorden worden door elkaar gebruikt, in twee geheel verschillende betekenissen.

Lees verder >>

De aanhalingstekens bij Marsman

Pronomina in de hedendaagse Nederlandse lyriek (6: H. Marsman, Ik die bij sterren sliep. Verzamelde verzen)

Door Marc van Oostendorp

In de bundel Tempel en kruis (1940) van H. Marsman bestaat, net als in veel van zijn andere werk, een correlatie tusen het voorkomen van persoonlijk voornaamwoorden in de eerste of tweede persoon en aanhalingstekens om de hele tekst van het gedicht. De meeste gedichten gaan helemaal niet over ik of gij. Vaak is er alleen sprake van een beschrijving van de natuur, en personen komen alleen in de derde persoon voor:

Lees verder >>

Hilarische poses

door Freek Van de Velde

De kans is groot dat u Hilaria Baldwin niet kende, voor ze afgelopen week paginabreed in de krant stond. Mevrouw Baldwin is een yoga-instructrice, social influencer en de echtgenote van de bekende acteur Alec Baldwin. Ambtshalve is ze nogal aanwezig op de sociale media. Het begon allemaal met een foto waarop te zien is dat ze heel mager is, en daar had comédienne Amy Schumer de draak mee gestoken. Mevrouw Baldwin had daarop een wat langdradig video-antwoord gepost. Dit is waar het taalkundig interessant werd: mevrouw Baldwin heeft normaal gesproken een Spaans accent als ze Engels spreekt, heeft een passionele obsessie voor de Spaanse cultuur, maar nu, in die emotionele videoboodschap was van dat Spaanse accent plots veel minder te merken.

Dat leverde kritiek op. Hilaria Baldwin is dus helemaal niet zo Spaans als ze zich voordoet: ze is geboren in Boston, in een Amerikaans gezin, en op de middelbare school, toen ze nog gewoon Hillary heette, sprak ze Amerikaans Engels zonder ook maar een zweem van een Spaans accent. Die hele Spaanse persona was dus een pose, tenminste als je de vakanties in Spanje en een verblijf in Mallorca negeert. Ze was ontmaskerd als fraudeuse die zich bezondigd had aan culturele toe-eigening. Dat roept twee samenhangende vragen op: ten eerste, wat is het bezwaar tegen het overnemen van een accent? Ten tweede: waarom doet iemand dat?

Lees verder >>

Minstens nul bananen

Door Marc van Oostendorp

Er is weer nieuws over nul bananen. Ook in 2013 en 2018 waren er al wederwaardigheden te melden uit de wetenschap over de precieze betekenis van deze uitdrukking; als Neerlandistiek nog 50 jaar bestaat, kunnen we een bundeling maken met artikelen over dit onderwerp. Er is nu in ieder geval een nieuw artikel verschenen in het wetenschappelijk tijdschrift Glossa dat weer een puzzelstukje toevoegt.

Het centrale taalfeit in dat artikel is de volgende zin:

  • Minstens nul studenten roken.
Lees verder >>

Top 20 van Nederlandstalige Protestalbums: 18. Robert Long, Vroeger of later (1974)

door Laurens Ham

Robert Long tijdens de opnames van een VARA-televisieshow, 10 september 1974. Foto: Hans Peters / Anefo.

Toen het intro van ‘Liefste, m’n liefste’ inzette, keek een volle zaal Robert Long welwillend aan. Hij was te gast bij het televisieprogramma Voor achten van Hans van Willigenburg. De muziek kabbelde zoetjes voort: tot zover niets aan de hand. Maar hoe zou de progressieve tekst vallen in deze zaal met KRO-publiek? Hij drukte zijn twijfels weg en begon te zingen:

liefste, m’n liefste hoe kun je nu denken
dat ik niet eerlijk meer ben of ontrouw
als ik mijn lichaam aan anderen wil schenken
zegt dat nog niet, dat ik niet van je hou
vanaf mijn jeugd heb ik altijd gevlinderd
ik heb vaak mijn bed gedeeld, soms wel met drie
zo is mijn leven, het heeft niemand gehinderd
het ging om de liefde en niet om met wie

Lees verder >>

Aan de zuidkant van de tafel

Door Henk Wolf

Een huis heeft altijd meer dan één muur. ‘De muur’ is dus altijd dubbelzinnig en mensen bedenken van alles om zo’n woordgroep één specifieke referent in de werkelijkheid te geven, bijvoorbeeld door er ‘de muur aan de gangkant’, ‘de rechtermuur’, ‘de buitenmuur’ en ga zo maar door van te maken. Die noodzaak om te disambigueren geldt niet alleen voor muren, maar ook voor zoveel andere dingen ‘om hûs en hear’.

Lees verder >>

De balling, of Beloonde ouderliefde (1843)

Solomo (‘een Jood, in eene Poolsche pels gekleed’) in gesprek met een houthakker. Illustratie van Carl Christiaan Fuchs (ca.1794/95-1855) uit De balling, of Beloonde ouderliefde (1843).

Jeugdverhalen over joden (123)

Door Ewoud Sanders

Auteur: onbekend
Oorspronkelijk Nederlands

Herkomst en drukgeschiedenis

In het voorwoord benadrukt de anonieme auteur hoe belangrijk hij het vindt dat kinderen hun ouders onbaatzuchtig liefhebben. In het verhaal wordt die liefde beloond: een vader mag dankzij de onbaatzuchtige liefde van zijn zoon terugkeren uit ballingschap. Het joodse personage speelt in dit verhaal een relatief belangrijke bijrol. De balling, of Beloonde ouderliefde verscheen eind 1843 bij uitgeverij P.J. Meijer Jr. in Amsterdam en beleefde één druk.

Lees verder >>