Categorie: artes-literatuur

‘Dat waterrecht in drie kolommen’ : een praktische werkeditie van de Kopenhager fragmenten van de (Middelnederduitse) bewerking van de Vonnissen van Oleron

Door Willem Kuiper

Hoewel het eiland Oléron dezer dagen in het middelpunt van het Franse nieuws staat in verband met een rechtszaak die door getergde vakantiegasten aangespannen is tegen de haan Maurice, een waardige opvolger van de haan Chantecler uit de Roman de Renart, gaat mijn belangstelling toch vooral uit naar de middeleeuwse Rôles d’Oléron. De Rollen van Oleron alias de Vonnissen van Oleron zijn 24 juridische uitspraken over de middeleeuwse koopvaardij die in het derde kwart van de dertiende eeuw in de (Franse) volktaal op schrift gesteld werden, en waarvoor kennelijk het recht van Oléron model gestaan heeft. Tot voor kort kende ik noch de naam noch wist ik van het bestaan van Oléron, dacht in eerste instantie dat het een mens was, maar Oléron is een eiland voor de Franse westkust, halverwege La Rochelle en Bordeaux, tegenover de monding van de rivier de Charantes. Voor de relatief kleine vrachtschepen waarmee men gedurende de Middeleeuwen voer, zal het een veilige haven geboden hebben van en naar Bordeaux. Vaten wijn vormden zo te lezen de bulk van de lading.
     De oudste bewaard gebleven Rôles d’Oléron worden bewaard in Londen, achterin het zogeheten Liber Horn, fol. 355v-360r, maar deze bladzijden zijn helaas nog niet gedigitaliseerd en online gezet. Een e-mail hierover is verstuurd.
     De tekst van deze redactie is echter wel gepubliceerd, het meest recent in: Karl-Friedrich Krieger, Ursprung und Wurzeln der Rôles d’Oléron. Köln usw. 1970, p. 122-145. Lees verder >>

“Item eyn skip varet van amsterdam off anders vor” Nog meer fragmenten van de Kopenhaagse Vonnissen van Oleron

Door Willem Kuiper

Gisteravond, maandag 1 juli, ontving ik een e-mail van dr. Ulrich D. Oppitz, jurist te Neu-Ulm aan de Donau, waarin hij mij vertelde dat hij (wél) de moeite genomen had om álle Duitse fragmenten in bezit van de Kopenhaagse Koninklijke Bibliotheek door te nemen. Zo kwam hij er achter dat de fragmenten 2580, 2581, 2582 en 2583, elders opgenomen in de lijst, samen met het door mij onlangs geïdentificeerde fragment 2584 tot hetzelfde handschrift behoord hebben.

Natuurlijk heb ik onmiddellijk deze fragmenten gedownload en mij aan het reconstrueren gezet van het handschrift, waarvan dit de stoffelijke resten zijn. Kwam er al snel achter dat het weinig zin had om deze fragmenten te vergelijken met de Franse Oléron, want dan blijf je zoeken. Maar als je deze fragmenten legt naast het Middelnederduitse Water Recht dan laten de fragmenten zich goed ordenen. Het zal wel geen toeval zijn dat deze vijf dubbelbladen in één katern zaten in de volgorde van de fragment nummers.

Fragment 2580-1 recto (rechts) begint met het slot van vonnis 10 en het begin van 11. Op de verso  (links) zijde staat het vervolg van 33: Lees verder >>

Voer voor codicologen en filologen : een Middelnederlands / Middelnederduits fragment geïdentificeerd : De vonnissen van Oleron

Door Willem Kuiper

Archieven en bibliotheken bewaren niet alleen middeleeuwse boeken, soms laten ze die boeken ook restaureren. Daarbij komt maculatuur vrij: strookjes, repen, hele en halve bladen perkament, die door boekbinders gebruikt zijn om de katernen en de boekband te verstevigen. Deze stoffelijke resten worden in een doos bewaard en af toe komt dan (een) Hans Kienhorst langs om die knekelput door te spitten op fragmenten die identificeerbaar zijn. Als het om mooie fragmenten gaat dan zou je die vroegnieuwetijdse binder posthuum een chronische blaasontsteking toewensen omdat hij het over zijn hart kon verkrijgen dat prachtige middeleeuwse handschrift te slopen. Boekbinders kannibaliseerden dolgraag afgedankte perkamenten handschriften, omdat het zulk stevig materiaal was. Maar aan de andere kant, maar al te vaak danken wij onze kennis van het bestaan van een tekst aan het hergebruik door een boekbinder.

Lees verder >>

Herziene editie van de Middelnederlandse vertaling van de Chirurgia Magna van Lanfranc van Milaan, handschrift UBA UvA II F 39

Door Willem Kuiper

Middeleeuwse literaire personages zijn kinderen van hun tijd, ook in medisch opzicht. Kennis van de middeleeuwse geneeskunde, die nogal afwijkt van de onze, kan ons doorslaggevend helpen bij het begrijpen en interpreteren van de beschrijving van iemands uiterlijk (fysiognomie), gedrag en temperament (humorenleer) in een letterkundig werk. Alleen al om die reden doen historisch letterkundigen er verstandig aan om zich te verdiepen in de medische literatuur van de periode die zij bestuderen. Soms worden wij hierbij geholpen door vakmensen, zoals met dit boek: Joost Jonkman, Ludo Jongen en Al de Weerd, Lanfranc van Milaan. Een bloemlezing uit zijn middeleeuwse chirurgie. Houten [Sapienta] 2016. Een aankondiging / bespreking vindt u in dit tijdschrift op 27 augustus  2016.
Een jaar eerder al verscheen op de DBNL een integrale editie van dit Amsterdamse handschrift, waaruit de bloemlezing werd samengesteld: Dit is die tafel vanden Groten Lancfranck, bezorgd door Ludo Jongen en Joost Jonkman.

Het editeren van een medisch technisch handschrift, geschreven omstreeks 1460, is bepaald geen ‘sinecure’. Van deze digitale editie is nu een nieuwe, verbeterde en gecorrigeerde versie verschenen, omdat in de eerste transcriptie meer fouten bleken te zitten dan wenselijk en aanvaardbaar is. De tekst werd in zijn geheel opnieuw gecollationeerd. Ook werden de verwijzingen in de tekst naar de vele noten verduidelijkt. Bovendien werd een glossarium toegevoegd van de in de recepten gebruikte ingrediënten en een vertaling van de Latijnse vroeg-zestiende-eeuwse gebruikerssporen, getranscribeerd en vertaald door prof. dr. Wilken Engelbrecht.

 

You haven’t seen it, before you have seen it : Dat Regiment der ghesontheyt in de editie van 1515

Door Piet Franssen

Rond 1990 kwam ik in de catalogus van de Stiftsbibliothek Xanten een verwijzing tegen naar een editie van Dat Regiment der ghesontheyt, gedrukt door Jan Berntsz te Utrecht. De bibliografen gaven aan dat de editie gezien kon worden als een getrouwe herdruk van de editie van Jan van Doesborch uit Antwerpen van circa 1510. De druk van Berntsz vormde een aanwijzing dat Van Doesborch en Berntsz in die tijd al contact hadden, maar de beschrijving vormde toen geen aanleiding om af te reizen naar Xanten. Onlangs kwam ik in het bezit van foto’s van de druk van Berntsz. Bij nadere beschouwing blijkt de karakterisering niet correct te zijn. De druk van Berntsz is in ieder geval niet gebaseerd op die van Van Doesborch, maar hoe de verhoudingen wél zijn, blijkt een complex verhaal.

Het hele artikel vindt u op de website: The world of Jan van Doesborch U klikt op Book en dan ziet u: artikel Dat Regiment der ghesontheyt in beeld verschijnen.

Lanfranc van Milaan. Een bloemlezing uit zijn middeleeuwse chirurgie

Door Willem Kuiper

Afgelopen vrijdagmiddag 26 augustus 2016 werd binnen de muren van de afdeling Zeldzame en Kostbare Werken van de Universiteitsbibliotheek van de Universiteit van Amsterdam een boek gepresenteerd dat gebaseerd is op een Middelnederlands handschrift uit de Boekenverzameling der Nederlandsche Maatschappij ter Bevordering der Geneeskunst, die nu deel uitmaakt van de Bijzondere Collecties van de Universiteit van Amsterdam.

Lanfranc

Lees verder >>