Auteur: Nico Keuning

De bacil van het kwaad

Door Nico Keuning

De bacil van het kwaad

De pest (1942) van Albert Camus in de vertaling van Willy Corsari uit 1977 (22ste druk) blijkt gewoon in mijn boekenkast te staan. Toch maar eens lezen, ook al heeft de werkelijke inhoud niets met de pest of corona van doen, maar gaat de roman om het nationaal-socialisme en het antisemitisme dat tijdens de Tweede Wereldoorlog ook de stad Oran, in Algerije, in de greep hield, waar veel joden de dupe van werden. Een stad, volgens ‘de verteller’ in de roman, van tweehonderdduizend inwoners, ‘een gewone Franse prefectuur’, maar met veel Spaanse inwoners, ontheemde ballingen, die opgestookt worden in haat tegen de joden.

Lees verder >>

Het sterk verhevigde vreselijke

Door Nico Keuning

Eind april 1947 krijgt de dichter Jan Hanlo als leraar Engels aan Schoevers extra lesuren, omdat een collega naar Amerika is vertrokken. In die tijd is Hanlo tevens ‘intensief’ bezig met het schrijven van gedichten. Hij is eenzaam, drinkt te veel en slaapt te weinig, waardoor hij in een psychose terechtkomt. Als plaatsvervanger van Jezus, loopt hij zijn kamer uit naar de rand van het terras op vierhoog. ‘Er was geen keuze. Ik sprong.’ Na opname in de Valeriuskliniek in Amsterdam, wordt Hanlo vanaf 9 augustus behandeld in de katholieke St. Willibrordusstichting in Heiloo. Daar ondergaat hij de insulinekuur: een onmenselijke behandeling. Uit het dossier van ‘patiënt’ J.B.M.R. Hanlo van de Stichting blijkt dat Hanlo zich aanvankelijk tegen de insulineshockbehandeling verzette en ‘protesteerde’, maar zich later ‘gewillig’ aan de kuuronderwierp. Lees verder >>

Een onvoltooide depressieroman

Door Nico Keuning

Na zijn indrukwekkende beschouwingen in De zieke mens in de romanliteratuur (1964) en Het wezen van de angst (1968), waarop Vestdijk aanvankelijk zou promoveren bij hoogleraar psychiatrie prof. dr. H.C. Rümke, zet hij zich pas in 1969, twee jaar voor zijn dood, aan het schrijven van De persconferentie, een ‘depressieroman’, waarin hij eindelijk over zijn eigen ‘mysterieuze ziekte’ wil schrijven. Waarom zo laat pas, als wij weten dat Vestdijk al vanaf zijn zeventiende jaar last had van depressies? Misschien was hij uitgeschreven en bleef er niets anders over dan Vestdijk zelf. Na zes dagen is hij om gezondheidsredenen met de roman gestopt. Wat nog wel ter sprake komt zijn de angstaanjagende elektroshocks, begin jaren vijftig.

Lees verder >>

Het nieuwe lezen

Door Nico Keuning

Om het lezen onder de studenten Creatief Schrijven te bevorderen, wijs ik ze vaak op de Literaire juweeltjes, de handzaam gebonden boekjes voor inmiddels € 1,99 met verhalen, of een romanfragment van uiteenlopende schrijvers. Een springplank naar het boek, een schrijver, een oeuvre. Online adviseerde ik in deze coronaweken De toeristenslager van Jamal Ouariachi. Ik betwijfel overigens of de studenten in het algemeen tijdens de coronacrisis meer zijn gaan lezen. De afgelopen weken is er aan papieren boeken, e-books en luisterboeken 20% minder verkocht dan in de vroegere weken in maart. Geen nieuwe lezersgolf dus. Maar wie leest, leest door de coronacrisis anders, alle goede bedoelingen van de schrijver ten spijt. Lees verder >>

‘Omgedraaid’

Door Nico Keuning

Inmiddels woon ik alweer vijftien jaar achter de Zeeweg te H., op nog geen vijfhonderd meter van de plek waar het gebeurde. Er is nu een rotonde, maar toen stonden er stoplichten. Is híj op de fiets door rood gereden, of was het de auto die hem heeft geschept? De elfjarige Johan, vriendje van Maarten van Roozendaal (1962-2013), overleed de volgende ochtend in het ziekenhuis. Bijna dertig jaar later schreef Van Roozendaal er een lied over. Geen naam, niet in de titel noch in de tekst, maar een veelzeggend ‘jij’: ‘Jij blijft bij mij’. Lees verder >>

De ziel van Vlaanderen

Door Nico Keuning

 

Van de zes genomineerde boeken voor de Libris Literatuur Prijs had ik er drie gelezen. De hoogstapelaar (Wessel te Gussinklo), Zwarte Schuur (Oek de Jong) en Uit het leven van een hond (Sander Kollaard). Geen slechte score, al las ik, zo werd uit de selectie van de jury duidelijk, alleen de genomineerde mannen. Wie waren de andere drie? Vrouwen. Ik koos voor de onbekende, die ene, de blind date. Lees verder >>

‘Hedendaags taalgeschuif’

‘Hedendaags taalgeschuif’

 

Door Nico Keuning

Werd voetbaltrainer Ron Jans onlangs in Amerika ontslagen bij FC Cincinnati wegens het meezingen, in de kleedkamer, van het N-woord in een rap-nummer, in Nederland krijgt de roman Cliënt E. Busken van Jeroen Brouwers uitsluitend jubelende recensies ondanks woorden in het boek als ‘neger’, ‘allochtoon’, ‘joden’, ‘zwart’ en ‘blank’. Leve de literatuur! Lees verder >>

Danslessen

Foute boeken? Uit de kast (14)

Door Nico Keuning

Kort na verschijnen van de roman Danslessen in het voorjaar van 1998 ging in het Moskouse appartement van de schrijver Pieter Waterdrinker (ps. van Pieter van der Sloot, Haarlem 1961) de telefoon. Hij bleek bij verstek veroordeeld tot een geldboete of gevangenisstraf wegens antisemitisme en belediging. ‘De teneur was duidelijk: ik was een schoft, een provocateur; ik had me de facto bezondigd aan het allerergste waaraan een mens zich in het naoorlogse Nederland – ik zal u de bijzonderheden besparen waarom – kon bezondigen: antisemitisme.’ Ondanks jurisprudentie in roemruchte rechtszaken van onder anderen W.F. Hermans (Ik heb altijd gelijk) en Gerard Kornelis van het Reve (Nader Tot U) werd Waterdrinker pas na een slopende rechtsgang van drie jaar en hoge proceskosten uiteindelijk vrijgesproken. Na de affaire Wiener (Uit de kast 9) opnieuw een rechtszaak over een scène die zich afspeelt in Zandvoort. Ditmaal was het een burgemeester die een klacht tegen een schrijver indiende. Lees verder >>

Het gelijk van de literatuur

Door Nico Keuning

Voor de serie Fouten boeken? herlas ik onlangs de roman Mystiek lichaam (1986) van Frans Kellendonk. In vele opzichten een ‘goed’ boek, dat door literatuurcritici destijds verkeerd werd begrepen: de schrijver werd op grond van uitspraken van personages in de roman beschuldigd van antisemitisme. Een kortzichtige conclusie over een boek, waarin essentiële maatschappelijke kwesties aan de orde worden gesteld die nu, twintig jaar na ‘het multiculturele drama’ van Paul Scheffer, nog steeds brandend actueel zijn. Al ruim dertig jaar geleden nam Kellendonk afstand van de multiculturele samenleving.

Lees verder >>

Mystiek lichaam

Foute boeken? Uit de kast (13)

 

Door Nico Keuning

Die overgevoelige identiteitsmaatschappij is iets van deze tijd, dacht ik. Maar na herlezing van Mystiek lichaam (1986) van Frans Kellendonk en alle ophef die over de roman ontstond nadat Aad Nuis, D66-lid van de Eerste Kamer en literatuurcriticus van de Volkskrant, de schrijver beschuldigde van antisemitisme, weet ik beter. Al ruim dertig jaar geleden werd een schrijver, op basis van uitspraken van een of meer personages in zijn roman, door een criticus met een overdosis aan politieke correctheid beticht van antisemitisme. In de slipstream van Aad Nuis (‘Aap Muis’ volgens Gerard Reve) volgde kritiek van andere critici, recensenten en columnisten. Alweer een literaire rel geboren uit een misverstand.

Lees verder >>

Harnas van Hansaplast

Foute boeken? Uit de kast (12)

Door Nico Keuning

Charlotte Mutsaers publiceerde in 2017 Harnas van Hansaplast, een boek over haar vereenzaamde broer Barend (1950-2001), die dood werd aangetroffen in het ouderlijk huis aan de Nieuwegracht in Utrecht. Het boek werd door haar nieuwe uitgever Das Mag feestelijk gepresenteerd in De Rode Hoed, er was veel aandacht, er werd een interview gepubliceerd in het Volkskrant Magazine (28 oktober 2017), en toen ging het mis. In de lead van het interview van Sara Berkeljon werd melding gemaakt van ‘stapels porno’ die in het ouderlijk huis waren aangetroffen. Mutsaers en haar oudere zus A. stuitten op ‘een gigantische pornoverzameling’, ‘er was ook kinderporno bij’. Mutsaers bekende dat ze de hele verzameling had verkocht: ‘Ik vond het van mezelf ontzettend slim dat ik dat winkeltje nog kende, ik was eerlijk gezegd wel trots dat ik het durfde.’ Een rel was geboren. Het boek raakte besmet. Lees verder >>

Fout

Foute boeken? Uit de kast (11)

 

Door Nico Keuning

Bij wijze van proeve van bekwaamheid kreeg ik in 1988 van de Chef Kunst van het Haarlems Dagblad het boek Fout van Boudewijn van Houten aangereikt ter recensie. Van Houten was voor zover ik weet het eerste kind van een NSB’er en SS’er dat er in een boek mee uit de kast kwam. Overigens zonder enig gevoel voor drama. De toon is ‘afstandelijk’ luidde mijn oordeel, ‘bijna laconiek’. In mijn bespreking van 18 februari 1988 lees ik: ‘Veel standpunten van de vader worden verworpen, maar soms ook wordt “his fathers voice” door een ongenuanceerde inleiding in een verdachte context geplaatst.’ Als voorbeeld noem ik de ‘halve waarheid’ van de vader in de jaren ’70: ‘Als er nu een partij kwam met ons programma, en die partij zou niet NSB heten, dan zou je eens moeten kijken hoeveel stemmen ze zouden krijgen.’ Een uitspraak met actuele waarde, maar zelfs als het waar zou zijn, maakt dat de NSB van toen niet minder fout.

Lees verder >>

Vrienden

Foute boeken? Uit de kast (10)

 

Door Nico Keuning

Er ging een golf van verontwaardiging door twitterend en kwetterend Nederland na het tv-interview De schrijver, de moordenaar en zijn vrouw op 18 november 2019 van Twan Huys met Tim Krabbé, van wie ruim dertig jaar na de moord op Gerrit Jan Heijn in 1987 door Ferdi E. het non-fictieboek Vrienden was verschenen. ‘Onverteerbaar,’ schreef Renate van der Bas in haar tv-column in Trouw. Angela de Jong, tv-recensente van het AD, verweet Krabbé dat hij Ferdi E. ‘een integer man’ noemde. Mij was vooral de oprechte fascinatie van Krabbé opgevallen: geen obsessie met een crimineel, maar met iemand met wie de schrijver zich kon identificeren; hoe bestaat het dat een hoog opgeleide, intellectuele niet-krankzinnige een krankzinnige misdaad pleegt? Een fascinatie die Krabbé al eerder verwerkte in Het gouden ei (1984) en in Wij zijn, maar wij zijn niet geschift (2012) over de schietpartij van twee leerlingen op Columbine High School. Lees verder >>

Seizoenarbeid

Foute boeken? Uit de kast (9)

Door Nico Keuning

L.H. Wiener debuteerde in december 1966 met het verhaal ‘Mijne heren’ in Tirade, het tijdschrift van uitgever Geert van Oorschot. Maar de debuutbundel Seizoenarbeid (1967) zou, onder de voluit geschreven naam Lodewijk-Henri Wiener, verschijnen bij J.M. Meulenhoff. Uitgever Willem Bloemena had in het contract het streepje tussen de voornamen toegevoegd. Het verhaal ‘Jansen’ in de bundel werd de aanleiding tot een rechtszaak en een veroordeling tot het betalen van ƒ 3888,- inclusief de kosten van het proces. Een fors bedrag in die tijd. Lees verder >>

Plagiatoren trekken voorbij

Foute boeken? Uit de kast (8)

Door Nico Keuning

Het begon als een grap. Journalist en W.F. Hermans-biograaf Hans van Straten meldde mij dat hij het supplement bij de uitgave Opmars der plagiatoren had voltooid. Van Straten was een omgevallen boekenkast die je niet gauw op een misser kon betrappen. Om hem te prikken vroeg ik hem of hij Het grote verlangen (1992) van Marcel Möring wel had opgenomen. Ik had er passages (p.60-63) in herkend uit de film Roma (1972) van Fellini, waarin fabrieksarbeiders in de rij staan voor een auto waarin ze, ieder op zijn beurt, met een bereidwillige dame de betaalde liefde bedrijven. ‘Nee!’ reageerde Van Straten. Maar het kon er nog in: ‘Op de valreep’. ‘Mag ik je als bron vermelden?’ vroeg hij. Prima, reageerde ik argeloos. Tot mijn schrik leidde Plagiatoren trekken voorbij (1993) tot een literaire rel, waarvan ik de aanstichter was. Nu werd het supplement zelf een fout boek. Lees verder >>

De porseleinkast

Foute boeken? Uit de kast (7)

Door Nico Keuning

De grenzen tussen fictie en werkelijkheid zijn niet altijd duidelijk. Het wordt nog complexer als het gaat om gepubliceerde faxen van schrijfster Nicolien Mizee: ‘Faxen aan Ger’, die inmiddels in drie delen zijn verschenen, telkens onder een andere titel. ‘Faxen aan Ger 2’ zijn gebundeld in De porseleinkast (2018). De moeder, Clara Mizee-Andriessen (81), spande een kort geding aan tegen haar dochter Nicolien. De moeder voelde zich ‘diep gekwetst’ door het boek en wilde dat het boek uit de handel werd genomen. Haar eis werd afgewezen. Een van de argumenten van de voorzieningenrechter betrof de schrijfstijl van de auteur: ‘Gezien het literaire karakter van het boek en gezien de schrijfstijl van de auteur zal de gemiddelde hedendaagse lezer begrijpen dat niet ieder in het boek gepresenteerd feit ook daadwerkelijk zo hoeft te zijn gebeurd.’ De feiten zijn ‘op een literaire wijze (…) ingekleurd met haar verbeelding en emoties,’ aldus de rechter. Het werk ‘bevat dus niet de waarheid, maar haar waarheid.’ Lees verder >>

De gehoorzame dode

Door Nico Keuning

De literatuur is een vrijstaat, waar als hoofdregel geldt dat de hoofdpersoon of het personage in een verhaal of roman niet verward moet worden met de auteur van het werk of een in werkelijkheid bestaande persoon. In fictie is het niet de mening van de auteur of persoon, maar die van een literair hoofdpersoon of personage. De roman is een product van de verbeelding. Lees verder >>

List en leed

Foute boeken? Uit de kast (5)

Door Nico Keuning

Op de flaptekst van List en leed, de nieuwe roman van Arie Storm, is te lezen dat protagonist August Voois het manuscript van zijn roman bij zijn redacteur heeft ingeleverd en daarna beseft ‘dat hij de namen van zijn personages niet heeft veranderd’. Een freudiaanse vergissing, zou je kunnen zeggen. Typisch voor Voois, het literair alter ego van Storm, de auteur die de werkelijkheid gebruikt om fictie te creëren. Toch zijn in de personages in het werk van Storm bestaande personen vaak duidelijk te herkennen, soms onder hun werkelijke naam. Dat hoeft geen probleem te zijn. Maar door wat August Voois over hen beweert, brengt hij de schrijver Storm voortdurend in de problemen. Lees verder >>

Priaap Ontknoopt

Foute boeken? Uit de kast (4)

Door Nico Keuning

Inmiddels ben ik met deze rubriek vanaf (3) buiten de muren van de tentoonstelling Foute boeken? van het Haagse Museum Meermanno getreden. Ik doe nu af en toe een greep uit de eigen boekenkast. Zo vond ik op de plank met exclusieve uitgaven de in 1984 verschenen bundel Priaap Ontknoopt, ‘een tuiltje Nederlandse priapeeën’. Erotische verzen, uitgegeven in een oplage van ‘150 exemplaren’. De naam priaap is afgeleid van Priapus, de god van de vruchtbaarheid uit de Griekse mythologie, vaak afgebeeld met een buitenproportionele erectie. De eerste noot in de eerste regel van de tekst van de uitgave legt uit dat een priapee een gedicht is, ‘waarin vooral de fysieke kant van de liefde benadrukt’ wordt. Obscene poëzie dus. Lees verder >>

Voor wie kwaad wil

Foute boeken? Uit de kast (3)

Door Nico Keuning

De schrijver en dichter Gerrit Krol – tevens computerdeskundige ‘in dienst van de Koninklijke’ Shell – had al een indrukwekkend literair oeuvre op zijn naam staan toen hij in 1990 Voor wie kwaad wil publiceerde, ‘een bespiegeling over de doodstraf’. Krol zet vraagtekens bij de rechtvaardigheid bij de strafbepaling als het gaat om de afweging ‘in de keus tussen consideratie met de verdachte en rechtvaardigheid tegenover het slachtoffer’. Lees verder >>

Foute boeken? Uit de kast (2)

Door Nico Keuning

In de huidige overgevoelige identiteitsmaatschappij is onder andere het woord ‘neger’ tot taboewoord verklaard. Vandaar dat een boek als De negerhut van oom Tom van Harriet Beecher Stowe deel uitmaakt van de collectie van de tentoonstelling Foute boeken? in het Meermanno Museum in Den Haag. Het gaat om het woord neger in de vertaalde titel, dat het boek in onze tijd verdacht maakt, maar de inhoud van Uncle Tom’s cabin or life among the lowly (1852) is juist een aanklacht tegen de slavernij. Lees verder >>