Auteur: Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.

Sammy Jo Bron leest Maartje Wortel

Het verblijf (dag 156)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Sammy Jo Bron studeert Nederlandse Taal en Cultuur aan de Universiteit van Amsterdam. Maartje Wortel (1982) is romanschrijfster; haar broer heet Bas.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Eva Klute leest Joke van Leeuwen

Het verblijf (dag 155)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Eva Klute studeert Nederlandse Taal en Cultuur aan de Rijksuniversiteit Groningen. Joke van Leeuwen (1952) is schrijver en beeldend kunstenaar. Haar nieuwe boek, Mijn leven als mens, verschijnt deze maand.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Waar zit je ware zelf?

Door Marc van Oostendorp

Wie ben ik? Ieder levensverhaal gaat uit van een kern – een ‘waar zelf’. Maar wie is dat? En vooral: waar bevindt zich dat? Omdat ik de laatste tijd bezig bent met een serie over de vraag wat onder andere – ik betekent in gedichten, én omdat er nu een nieuwe theorie is die zegt dat we het idee dat we een ik hebben sowieso te danken is aan de taal, ben ik er wat meer over gaan lezen.

Nu blijkt een van mijn favoriete pyschologen, Iris Berent, een nieuw onderzoek te hebben gedaan. Dat gaat niet over waar dat ware ik precies is, maar wel over waar mensen het precies plaatsen. Wat blijkt: we hebben een inconsistent beeld van dat ware zelf. We plaatsen het tegelijkertijd in het lichaam én in de lichaamsloze geest.

Lees verder >>

‘Het moest precies zó zijn, dat wist men meteen!’

Pronomina in de Nederlandse lyriek (14)

Door Marc van Oostendorp

Hoewel ik in deze reeks en overal objectief ben, mag er natuurlijk af en toe Een van mijn favoriete gedichten over taal, en uberhaupt, is Inspiratie van Mark Boog, uit diens bundel De encyclopedie van de grote woorden, waarvan de dichter onlangs een uitgebreide nieuwe editie aankondigde: in eigen beheer. Het bevat onder meer een subliem gebruik van het onpersoonlijk voornaamwoord men.

In het gedicht wordt beschreven hoe de taal eigenlijk de baas is over ons. We kunnen weliswaar van alles zeggen, maar de spreker wikt en de taal beschikt:

Lees verder >>

Tanne Bloks leest Johan Daisne

Het verblijf (dag 153)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Tanne Bloks studeert aan de onderzoeksmaster Nederlandse Literatuur en Cultuur aan de Universiteit Utrecht. Johan Daisne (1912-1978) schreef onder meer gedichten, romans, essays, hoorspelen en toneelstukken.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

De verkiezingsprogramma’s over taal 2021: PVV, FvD, Ja21, 50PLUS, SGP

Door Marc van Oostendorp

Als laatste in deze reeks behandel ik een aantal overgebleven rechtse partijen, voor zover ze kans maken op Kamerzetels. Over PVV en FvD kan ik kort zijn: die hebben beiden als belangrijkste taalpunt dat het Fries (door de FvD ‘Frysk’ genoemd) ‘als tweede rijkstaal behouden’ moet blijven, alsof er iemand is die daarvan af wil. De PVV vindt ook nog een bijzondere consequentie van die status van het Fries dat er dús geen overheidscommunicatie in het ‘Turks of Arabisch’ moet zijn.

Lees verder >>

Yra van Dijk leest Astrid Roemer

Het verblijf (dag 152)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Yra van Dijk is hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit Leiden. Astrid Roemer (1947) is een Surinaams schrijfster, en winnaar van de P.C. Hooftprijs 2016.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Unpacking My Definition of Literature

Door Marc van Oostendorp

Helemaal aan het eind van Leeskwesties, zijn studieboek voor de literatuurwetenschap, noemt Jürgen Pieters, Unpacking My Library van de Amerikaanse literatuurwetenschapster Leah Price. Hij zegt dan dat hij met zijn boek hetzelfde enthousiasme voor boeken en lezen hoopt uit te dragen: “het gevoel dat ik ook een eigen bibliotheek wil, met boeken die op verschillende manieren geordend kunnen worden en die je lezend en herlezend kunt inpakken en uitpakken”.

Lees verder >>

Ton van der Wouden leest Jules Deelder

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Ton van der Wouden is als taalkundig onderzoeker verbonden aan het Meertens Instituut van de KNAW. Jules Deelder (1944-2019) was dichter en Rotterdammer.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Tom America leest Jan Hanlo

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Tom America is een Nederlands klankkunstenaar, componist en muzikant. Jan Hanlo (1912-1969) was schrijver en dichter, die onder meer schandaal wekte met zijn gedicht ‘Oote’.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Frits van Oostrom leest Nijhoff

Het verblijf (dag 149)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Frits van Oostrom is medioneerlandicus en universiteitshoogleraar in Utrecht. Martinus Nijhoff (1894-1953) was een essayist en modernistisch dichter.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Herinneringsmijnwerkers

Door Marc van Oostendorp

De term gastarbeider is echt een woord uit een andere tijd, waarin mensen inderdaad het idee hadden dat sommige mensen ergens thuis waren en andere mensen daar te gast; dat er iets tijdelijks zou zijn aan migratie.

De mijnstreken in België en in Nederlands Limburg kenden een heleboel van dat soort veronderstelde gasten uit Italië, die uiteindelijk nooit meer weg zijn gegaan. Sommigen hebben het ver geschopt; Elio di Rupo, zoon van ouders uit het landelijke Abruzzo, die het uiteindelijk tot eerste minister schopte, is daar het bekendste voorbeeld van (al groeide hij Franstalig op). In Bologna heeft men rondom die mensen een groot project gemaakt. Het derde deel uit een serie boeken over dit onderwerp verscheen onlangs bij uitgeverij Pàtron.

Lees verder >>

Mathijs Sanders leest Iduna Paalman

Het verblijf (148)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Mathijs Sanders is hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen. Iduna Paalman debuteerde in 2019 met de bundel De grom uit de hond halen.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

De verkiezingsprogramma’s over taal 2021: CDA

Door Marc van Oostendorp

Iemand die zijn stemgedrag alleen laat afhangen van de toekomst van de studie Nederlands, kan het beste CDA stemmen. Kamerlid Harry van der Molen heeft zich na het sluiten van de opleiding van de VU meer dan enige van zijn collega’s expliciet ingezet om meer onheil te voorkomen.

Maar we kiezen natuurlijk niet alleen op deze ene kwestie, we halen het verkiezingsprogramma van de partij erbij om de héle visie van de partij op taalbeleid te bestuderen. Dan valt als eerste op dat het CDA de kampioen is van de Nederlandse streektalen. Althans, het noemt deze een aantal keer, terwijl de term in de programma’s van andere partijen ontbreekt. Alleen de PvdA is nog explicieter en noemt het Limburgs en het Nedersaksisch bij name.

Lees verder >>

Mike van Holsteijn leest Jaap Robben

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Mike van Holsteijn doet de master Neerlandistiek aan de Universiteit Utrecht en is de maker van de podcast Verhalen voor het slapengaan. Jaap Robben (1984) schrijft veelgeprezen boeken voor kinderen en volwassenen.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

‘dan richt ik me op, mobiliseer ik al’

Pronomina in de lyriek (14)

Door Marc van Oostendorp

“Poëzie is tot alles in staat”, schrijven Annelie David, Moya de Feyter en Saskia Stehouwer in de inleiding van hun bundel ‘klimaatpoëzie’ Zwemlessen voor later. “We worden gedreven door woorden en zijn gericht op transformatie. We willen inspireren, verontrusten en mobiliseren” schrijven de klimaatdichters bovendien in een manifest. In interviews nuanceren ze dat standpunt enigszins. “Ik ben geen activist” zegt De Feyter bijvoorbeeld in een gesprek met Stef Craps.

Lees verder >>

Geert Buelens leest Paul van Ostaijen

Het verblijf (dag 146)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Geert Buelens is dichter en hoogleraar Moderne Nederlandse Letterkunde aan de Universiteit Utrecht. Paul van Ostaijen (1896-1928) was een modernistisch Vlaams schrijver en dichter. Vandaag zou hij zijn 125e verjaardag hebben gevierd. Zijn boek Bezette Stad verscheen honderd jaar geleden.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Lieke van Deinsen leest Lucretia van Merken

Het verblijf (dag 145)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Lieke van Deinsen is als postdoctoraal onderzoeker en docent verbonden aan de vakgroepen Kunstwetenschappen en Nederlandse Letterkunde aan de KU Leuven. Lucretia van Merken (1721-1789) was een dichteres en toneelschrijver; op 21 augustus van dit jaar vieren we haar driehonderdste geboortedag.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Hoe pubers de taal telkens een beetje veranderen

Hoe ver naar voren in de mond spreken mensen de a in bad uit in Philadelphia, naar geboortejaar. Afbeelding uit besproken artikel.

Door Marc van Oostendorp

Een van de wonderlijkste eigenschappen van menselijke taal is dat ze voortdurend aan verandering onderhevig is. Iedere bekende taal verandert op ieder moment, terwijl het niet moeilijk is om redenen te bedenken waarom dit onhandig is. Het betekent bijvoorbeeld dat generaties elkaar net wat lastiger kunnen verstaan dan anders het geval zou zijn.

Maar ook hoe talen veranderen is welbeschouwd raadselachtig. Neem het feit dat veel taalverandering stukje bij beetje sterker wordt: iedere generatie gebruikt een bepaalde vorm net een beetje meer dan een andere. En in sommige gevallen van uitspraakverandering wordt de verandering zelf ook steeds sterker: de l in bal wordt in iedere volgende generatie net iets meer w-achtig in het huidige Nederlands. Maar hoe kan dat? Als een kind een taal leert, hoe weet het dan dat het een bepaalde verandering net wat meer moet doorzetten.

Lees verder >>

Paulien Cornelisse leest Erich Kästner

Het verblijf (dag 144)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Paulien Cornelisse is onder meer schrijfster, columniste, theater- en tv-maker. Erich Kästner (1899-1974) was een Duitse satiricus en kinderboekenschrijver. Zijn boek De vliegende klas is in het Nederlands vertaald door de kinderboekenschrijfster Wim Hora Adema (1914-1998).

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

10 kunsttalen

Door Marc van Oostendorp

Taalkundigen bestuderen meestal natuurlijke talen, zoals het Chinees, het Xhosa of het Nederlands – talen die in de loop van de tijd gegroeid zijn. Toch valt er ook veel te leren uit bedachte talen, met een aanwijsbare auteur. Hier zijn er 10: de talen van Leibniz en Wilkins, het Solresol, Volapük, Esperanto, Ido, Bliss Symbolics, Lojban, Dothraki en Spokaans. Talen die anders zijn dan alle bestaande talen en waaruit we daarom van alles kunnen leren.

Janette Bosma leest Ankie Peypers

Het verblijf (dag 143)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Janette Bosma volgt de onderzoeksmaster Nederlandse Literatuur en Cultuur aan de Universiteit Utrecht. Ankie Peypers (1928-2008) was journaliste, schrijfster en dichteres.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Lieven Heeremans leest Willem Elsschot

Het verblijf (dag 142)

STEUN ONS IN DE VERBLIJFKOSTEN

Lieven Heeremans is podcastmaker, van onder meer de podcast Kaas. Willem Elsschot (1882-1960) was dichter en schrijver, van onder meer de novelle Kaas.

Presentatie, format, productie, vogels en muziek: Michiel van de Weerthof. Het verblijf wordt mede mogelijk gemaakt door de Nederlandse Taalunie.

Wanneer bovenstaande Spotify-versie niet werkt kunt u Het verblijf ook hier beluisteren.

Katharina Lescailje: De zakenvrouw met een boekwinkel op de Dam

Katharina Lescailje (1649-1711) groeide op in de Amsterdamse boekhandel van haar familie en was bekend in de toneelkringen. Vondel moedigde haar aan de keukentafel zelfs aan om door te gaan. En dat deed ze! Nina Geerdink, verbonden aan de Universiteit Utrecht, heeft Lescailje grondig bestudeerd en weet in deze aflevering samen met tafelheer Imre Besanger (Theater Kwast) en Roos Hamelink (Goeie Ouwe Koeien) veel te vertellen over de werkzaamheden van Lescailje als toneelschrijfster, vertaalster en drukkersvrouw. Hoe zag een boekwinkel er toen uit? Hoe ging het eraan toe in dat drukkersbedrijf? En wat was de rol van Lescailje?