Auteur: Henk Wolf

Een sterke persoonlijkheid zal zich niet afvragen wat ze kan doen om sterker te staan

Door Henk Wolf

“Onderzoek toont aan dat genderneutraal (bedoeld) woordgebruik zijn doel voorbijschiet als er alleen mannelijke voornaamwoorden zoals hij en zijn in voorkomen” – dat stond in nieuwsbrief 2259 van Onze Taal. Er stond een link bij naar een artikel in de Volkskrant en daarin stond: “Vooral mannen haperen bij het gebruik van het bezittelijk voornaamwoord ‘zijn’ voor vrouwen, constateert Redl: ‘We zien bij het eye-tracking experiment bij mannen pauzes wanneer de tekst vervolgens over vrouwen blijkt te gaan.’”

Het artikel gaat over het promotieonderzoek van Theresa Redl. De uitkomsten daarvan zijn grotendeels al in artikelvorm beschikbaar, dus ik heb de artikelen even opgezocht en daarin staat toch net iets anders.

Lees verder >>

“Gaan jullie allemaal weg!” en andere gebiedende wijzen die wat extra aandacht verdienen

Door Henk Wolf

De Nederlandse gebiedende wijs is, net als de aantonende wijs, een categorie van werkwoordvormen met een eigen vorm en functie. Net als regelmatige vormen van de aantonende wijs, worden ze op basis van een eigen gebiedendewijsstam gevormd. Anders dan vormen van de aantonende wijs staan ze altijd helemaal vooraan in de zin. De meest typerende gebruikswijze ervan is in zinnen die worden gebruikt om de hoorder(s) of lezer(s) ergens toe te bewegen.

Lees verder >>

Zo snel (als) mogelijk

Door Henk Wolf

Een poosje terug schreef Siemon Reker al over de slag om de arm die ingebakken zit in het woordje als in ‘zo snel als mogelijk’, dat minister van volksgezondheid Hugo de Jonge geregeld gebruikt.

Deze week kwam het woordje als in die woordgroep ook ter sprake op de Facebookgroep Leraar Nederlands. Het werd als een vernieuwing gezien en, zoals een beetje te verwachten was, daarom veroordeeld (“overdreven gebruik” en “een aanstellerige uitbreiding”). Ook in de lijn der verwachting werd die vernieuwing aan het Engels toegeschreven.

Lees verder >>

Aan de zuidkant van de tafel

Door Henk Wolf

Een huis heeft altijd meer dan één muur. ‘De muur’ is dus altijd dubbelzinnig en mensen bedenken van alles om zo’n woordgroep één specifieke referent in de werkelijkheid te geven, bijvoorbeeld door er ‘de muur aan de gangkant’, ‘de rechtermuur’, ‘de buitenmuur’ en ga zo maar door van te maken. Die noodzaak om te disambigueren geldt niet alleen voor muren, maar ook voor zoveel andere dingen ‘om hûs en hear’.

Lees verder >>

Trouw ‘vergroent’

Het begin van het einde van de ‘witte’ spelling?

Door Henk Wolf

Opvallend spellingnieuws op de eerste dag van het nieuwe jaar: een van de grote landelijke Nederlandse dagbladen gaat een ander spellingsysteem hanteren. Sander Becker meldt op de website van de Trouw dat die krant de ‘witte’ spelling door de ‘groene’ vervangt.

Je kunt het Nederlands op allerlei manieren schrijven. De redacteuren van het Woordenboek der Nederlandsche Taal gebruiken een klank-naar-tekenomzetting die Matthias de Vries en Lammert te Winkel in 1863 hebben bedacht. Volgens die regels schrijf je bijvoorbeeld visch en kerkeraad.

Lees verder >>

De jeugd

Door Henk Wolf

“Thuis dansen, digitaal voetballen, of de burgemeester iets raars op verzoek zien doen. Bij gebrek aan echt vuurwerk moet dat de jeugd van rottigheid weerhouden.”

Dat schrijft de Trouw deze week. Ik vond het een vreemde formulering. Dat komt door het bepaalde lidwoord de in de woordgroep de jeugd. Voor mij betekent de bovenstaande formulering door die woordkeuze dat zoniet alle, dan toch de meeste of de typerendste leden van die groep ervan moeten worden weerhouden rottigheid uit te halen.

Lees verder >>

Rusk

Door Henk Wolf

Wie in de verschillende woordenboeken de Friese vertaling van roest opzoekt, vindt roast, rost, rust, ruost, roest en rûst. De meeste van die vormen heb ik weleens gehoord en gelezen, maar het zijn geen vormen die ikzelf gebruik. Voor mij heet geoxideerd metaal in het Fries rusk.

Lees verder >>

Wat gebeurt er met sk-?

Door Henk Wolf

In de loop van de eeuwen is sk- in veel Nederlandse dialecten veranderd in sch-. Zo zijn schijnen en schaap de vormen geworden die in de standaardtaal in gebruik zijn. Niet alle dialecten hebben echter aan dat proces meegedaan. Zie het bovenstaande kaartje van Jan Stroop. Bovendien zijn er hier en daar ook onvolledige veranderingen, waarbij de medeklinker na de s zo’n beetje tussen een k en een ch in hangt. Zie dit stuk van Jo Daan.

In het Fries in Nederland staat sk- nog zo vast als een huis. Dat geldt ook voor het Fries op de Duitse Waddeneilanden Föhr, Amrum en Sylt en op Helgoland.

Lees verder >>

Vereenvoudiging van het Friese lidwoordsysteem in Duitsland?

Door Henk Wolf

Het Frans heeft een behoorlijk simpel systeem van bepaalde lidwoorden: er zijn er maar vijf: l‘, le, la, ‘leh’ en ‘lez’ (die laatste twee allebei als les geschreven) en de keuze ervan wordt vrij eenduidig bepaald door de factoren woordgeslacht, getal en beginklank van het volgende woord. De enige echte afwijkingen daarvan zijn van die gekke combinaties als in ‘du vin’ en ‘aux armes’.

Het Nederlands is ietsje ingewikkelder. Dat heeft allereerst natuurlijk de en ut (dat laatste in de standaardspelling als het geschreven). Voor de kun je ook weleens d’ gebruiken, voor klinkers en hoofdzakelijk in dichterlijk gebruik (‘In d’oude poort’). Voor ut kun je soms ‘t gebruiken, bijvoorbeeld in dichterlijk gebruik (‘in ’t groene dal’) en in vaste combinaties (‘van ’t zomer’). En dan heb je nog de gesproken vorm het (rijmend op ‘pet’), die uit de schrijftaal komt en zich bij verschillende sprekers op verschillende manieren een plaatsje in de spreektaal probeert te veroveren. Vrij algemeen is het in elk geval als focusvorm (‘niet zomaar een tijdschrift, maar HET tijdschrift’).

Lees verder >>

Een slag om de arm houden over Arizona

Door Henk Wolf

Ik heb me in de afgelopen jaren meermaals verwonderd over zinnetjes zoals deze:

  • Wenen berispt over kinderbijslag buitenlanders
  • OM vervolgt Akwasi niet over ‘opruiende’ uitspraak over Zwarte Piet op de Dam
  • Reijnders werd ontslagen over twee fundamentele verschillen van inzicht met de regering
  • Rusland zette Oekraïne onder druk over EU-verdrag

De manier waarop het voorzetsel over in die zinnen is gebruikt, deed en doet mij vreemd aan. In 2014 heb ik er al eens een stukje over geschreven. Ik vermoedde toen dat over bezig was de betekenis ‘wegens’, ‘vanwege’, ‘op grond van’ te ontwikkelen.

Lees verder >>

Dat bevestigen bronnen aan de NOS

Door Henk Wolf

“Ik vind dit zo raar geformuleerd. Alsof er sprake is van onjuist voorzetselgebruik: we spijkeren/nieten/tapen iets vast aan de NOS.”

Dat schreef kortgeleden iemand op de Facebookgroep Leraar Nederlands over het hierboven omcirkelde zinnetje uit een nieuwsartikel van de NOS.

De talige intuïties van de reagerende collega’s liepen uiteen: er waren er die de formulering prima vonden, er waren er die de zin ook raar vonden klinken.

Lees verder >>

Mensen vertrouwen op ons dat het schoon is

Door Henk Wolf

Dit weekend stond in de Trouw de volgende zin:

Mensen vertrouwen op ons dat het schoon is

De zin was gebruikt als kop boven een artikel en hij vormde een bewerking van een net iets andere zin, ze vertrouwen op ons dat schoon is. Die was uitgesproken door een schoonmaker van De PersGroep, waar de Trouw bij hoort. De schoonmaker vertelde in het artikel dat zijn werk gewaardeerd werd en dat andere mensen zeker tijdens de huidige coronapandemie blij waren met een schone werkplek.

Ik keek meteen wat vreemd tegen de zin aan: voor mijn taalgevoel is ie niet mogelijk. Dat is er evenwel niet het interessantste aan. Vooral als ondersteuning van de langlopende discussie over hoeveel voorzetselsvoorwerpen er in een zin kunnen staan, is dit een boeiende zin. De schoonmaker gebruikt namelijk een dubbel voorzetselvoorwerp in z’n zin, iets wat ongebruikelijk en volgens een deel van de taalkundigen zelfs onmogelijk is.

Lees verder >>

‘Stilgeboren’ bereikt het Fries

Door Henk Wolf

In 2016 viel me het woord stilgeboren als eufemisme voor doodgeboren voor het eerst op. Ik heb er toen een stukje over geschreven. In 2018 heb ik dat opnieuw gedaan. Ik constateerde toen dat het gebruik ervan was toegenomen en dat het ook in het Duits voorkwam (als stillgeboren). In het Engels komt het al veel langer voor (als stillborn).

Lees verder >>

Hoksebokse

Door Henk Wolf

De Leeuwarder Courant voert al een paar jaar het rubriekje Nij Frysk Wurdboek, waarin lezers worden uitgenodigd om goed-Friese alternatieven voor (meest Engelse) leenwoorden aan te leveren. Af en toe blijkt er al lang een goed alternatief te bestaan, maar de redactie heeft het liefst creatieve nieuwvormingen.

Deze week wilde de redactie graag alternatieven horen voor shorts. Dat vond ik een beetje gek, ook gezien de toelichting:

  • Korte broek (twee woorden) is in het Nederlands en Fries uit de mode: dat heet meestal shorts (een woord). Daar moet iets beters voor te bedenken zijn.
Lees verder >>

We zoeken versterking van/voor ons schoonmaakteam

Door Henk Wolf

Wat is beter? We zoeken versterking van ons schoonmaakteam of We zoeken versterking voor ons schoonmaakteam? Die vraag kreeg ik een tijdje terug. Op grond van mijn taalgevoel zei ik: kan allebei. Ik heb ook nog even gegoogeld om te kijken of de taalgemeenschap het met me eens is. Dat blijkt zo te zijn: “zoeken versterking van” komt ruim tienduizend keer voor, “zoeken versterking voor” krapaan tienduizend keer.

Dat zijn redenaties op basis van mijn eigen oordeel en dat van anderen. Ik had ook nog in de taaladviesliteratuur kunnen duiken om te kijken of die een van beide vormen de voorkeur geeft. En ik had kunnen berederen waarom beide zinnen normaal Nederlands zijn. Dat laatste wil ik hier nu doen.

Lees verder >>

‘Vioolspelen’ en/of ‘viool spelen’?

Door Henk Wolf

In een interessant stuk hier op Neerlandistiek.nl stelde Gillan Wyngaards laatst de volgende vraag:

  • “Hoe moet een vijftienjarige leerling nou weten waarom gitaar spelen een woordgroep is en vioolspelen een samenstelling?”

Dat is een vraag waarin drie heel verschillende problemen bij elkaar komen. Ik zet ze even op een rijtje:

1. Het eerste probleem lijkt het ingewikkeldst, maar het is het eenvoudigst: kan een vijftienjarige leerling beredeneren of iets een groepje woorden dan wel één enkel werkwoord is. Het antwoord op die vraag is ja: ons taalgevoel behandelt woordgroepen en losse werkwoorden verschillend. Die onbewuste kennis is vrij eenvoudig bewust te maken. Een illustratie:

Lees verder >>

Nederland krijgt weer onvoldoende voor Fries op school

Door Henk Wolf

De Nederlandse overheid moet er nodig voor zorgen dat het vak Fries veel meer lestijd krijgt en veel meer als voertaal bij andere vakken wordt gebruikt. Dat schrijft de visitatiecommissie die in opdracht van de Raad van Europa heeft onderzocht of Nederland zich houdt aan het Handvest voor regionale talen of talen van minderheden. Wat betreft het Fries op school blijkt dat niet het geval te zijn.

Lees verder >>