Auteur: Bas Jongenelen

Beatrijs in het Hongaars

De basis van het Nederlandse Beatrijsverhaal is een legende die door Caesarius van Heisterbach opgetekend is in het Latijn (moderne Nederlandse vertaling is in 2003 uitgegeven door Uitgeverij Voltaire; deze uitgeverij heeft geen eigen site). Deze legende is een mooi voorbeeld van Europese literatuur, omdat het Latijn in de Middeleeuwen door heel Europa gelezen en gesproken werd. Veel mensen vinden de Middelnederlandse versie de mooiste, in ieder geval is deze versie een stuk uitgebreider dan die we bij Caesarius kunnen lezen. 

Lees verder >>

Vijftiende-eeuws manuscript ontdekt op zolder

Lezers, ga eens heel gauw uw zolder opruimen! Er kan zo maar iets bijzonders liggen. Nee, geen schilderij van Rembrandt, en de opbrengst van de Zilvervloot heeft Piet Hein er ook niet gestald. Maar een vijftiende-eeuws handschrift? Dat zou zo maar kunnen. Nodig in ieder geval handschriftjager Remco Sleiderink uit, de Indiana Jones van de mediëvistiek. Hij heeft onlangs een prachtig boek ontdekt op een Brusselse zolder. Helaas zijn de pics low-res, maar dat houdt het ook wel weer spannend.

Middelnederlandse scheldwoorden 9

De serie Middelnederlandse scheldwoorden is weer toe aan een update. De eerste aflevering staat hier, nummer 9 hieronder behandelt de letters P en Q uit de woordenlijst van Mak. De omschrijving van het eerste woord ‘Paddaert’ is niet negatief: ‘vent of kerel’. Is Mak hier niet een beetje te aardig? Het woord komt uit refereyn CXXXVIII uit de bundel van Jan van Doesborch. Dit is een raadselachtig refereyn waarvan de meeste woorden geen omschrijving te geven is. Eén ding is echter duidelijk, namelijk dat ze allemaal negatief zijn. ‘Paddaert’ betekent dus niet slechts ‘kerel’, maar iets als ‘vervelende kerel’ – of vul iets ergers in op de plaats van ‘vervelend’. Aan de slag ermee, stelletje queesters!

Lees verder >>

Hebban olla vogala

‘Hebban olla vogala nestas hagunnan hinase hic enda thu, wat unbidan we nu?’ is niet het oudste Nederlandse zinnetje, maar het is wel een van de bekendste. Het heeft diverse mensen geïnspireerd tot kunst. Zo is er een dansvoorstelling van, een freejazzrocknewwavesong en een luisterliedje

Het Klokhuis is er ook mee aan de haal gegaan en het resultaat is een liedje dat het genre RnB (spreek uit als ‘arrenbie’) behoort. Het is een zeer catchy tune geworden dat zich in je hoofd nestelt om er de rest van de dag niet meer uit te komen. Luister maar!

Oapen

Onlangs werd ik gewezen op een interessant boek over Vondel, interessant omdat het werk van Vondel langs alle kanten belicht werd. De titel is briljant door zijn simpelheid: Joost van den Vondel (1587-1679), Dutch Playwright in the Golden Age. Minder briljant vond ik de prijs: € 169,-. Honderdnegenenzestig euro. Dat is nogal wat. 

Gelukkig is de redding nabij, want een aantal uitgeverijen heeft de handen ineengeslagen om met open access aan de slag te gaan. Zij hebben een website opgericht waar zij hun boeken aanbieden als pdf: www.oapen.org. Zoek daar op ‘Vondel‘ en wat komt er tevoorschijn? Juist, het boek over Vondel dat ik zo graag wilde lezen. Kijk maar. Alle 667 pagina’s gratis te downloaden.

Is er nog meer? Jazeker. De boeken uit die prachtserie van Amsterdam University Press over rederijkers van Van Dixhoorn, Van Bruaene, Van Herk en Mareel. Om maar eens wat te noemen, hoor. En zoek eens op ‘deconstructie‘, of ‘Multatuli‘, of ‘Hitchcock‘.  Ik zoek verder en loop tegen het boek Juigchen in den adel der menschelijke natuur aan. Tjee, vorig jaar gekocht. Waarom ben ik toen niet eerst gaan oapen? Dat is de wijze les van dit verhaal: voor je een boek gaat kopen, eerst even oapen.

Middelnederlandse scheldwoorden 8

Het punt met de lijst van Middelnederlandse scheldwoorden is dat de bronnen van J.J. Mak vooral literair zijn. Dit betekent dat veel van de scheldwoorden in het wild niet voor zijn gekomen, maar artificieel zijn. Vooral in kluchten en satirische teksten werd gescholden en ik heb zo het vermoeden dat schrijvers vaak leuke scheldwoorden bedachten – alles voor een gulle lach, nietwaar? Neem nou zo’n woord als Opstaeckeltouvere, zou dat echt gebruikt zijn? Of is hier een auteur aan het woord die nog wel een gek scheldwoord kon gebruiken? Ik denk het laatste. Neemt niet weg dat u deze week uw collega’s op Middelnederlandse wijze de huid vol kunt schelden.

Middelnederlands in de deeltjesversneller

Remco Sleiderink is een onderzoeker die nieuws uit de Middeleeuwse literatuur brengt. Kan dat dan? De Middeleeuwen zijn toch voorbij? Nou en of dat mogelijk is. Zo ontdekte hij in 2010 een paar nieuwe fragmenten van Jacob van Maerlant – ik geef toe dat dit vooral bij mediëvisten spectaculair nieuws was, maar dat het grote publiek er niet echt koud of warm van werd. 

Twee jaar eerder had Sleiderink daarentegen een echte vondst: erotische poëzie uit de veertiende eeuw. Oftewel tweehonderd verzen nieuwe porno uit de Middeleeuwen. Deze vondst grijpt in in de literatuurgeschiedenis.
Lees verder >>

Een regel der Duytsche Schoolmeesters

Ik vertel geen nieuws als ik zeg dat www.dbnl.org een literaire goudmijn is, je kunt er uren op doorbrengen om van de ene verbazing in de andere te vallen. Mijn oog viel op Dirck Adriaensz. Valcooch, een zestiende-eeuwse dichter, van wie niet veel meer bekend is, dan dat hij geboren en later ook weer gestorven is. In 1591 werd er een boekje van hem gepubliceerd: Een Nut ende Profijtelijck Boecxken, ghenaemt een regel der Duytsche Schoolmeesters, die proghie-kercken bedienen, Nu eerst uitghegheven, ende ghepractiseert, door Dirck Adriaensz.Valcoogh, Schoolmeester tot Barsigherhorn.

Dit pedagogische werk is tot in de achttiende eeuw heruitgegeven, het was dus bijzonder invloedrijk. En inderdaad, we kunnen er veel van leren, hoe je inkt moet maken, bijvoorbeeld. Dat kan altijd van pas komen als je digibord het begeeft. Ook heel fijn voor als je horloge kapot is: de zonnewijzer. Maar nog mooier is de handleiding voor het slaan van kinderen.

Lees verder >>

Middelnederlandse scheldwoorden 3

In het woordenboek der rederijkers van Mak staat bij veel scheldwoorden dat het een scheldwoord is. Bij veel schimpwoorden dat het een schimpwoord is. Niet altijd. Ik ben daarom maar dat woordenboek door gaan vlooien om een compleet overzicht te krijgen van hoe men elkaar uitschold in de zestiende eeuw. Ben ik er al klaar mee? Nee. Zelfs de C heb ik nog niet helemaal doorgenomen, maar oei! de deadline naderde, vandaar dat ik je nu opzadel met nog niet eens half werk. Wordt vervolgd.
Achtercnaper,
zn. Van achtercnapen? Of samenst. afl. uit achter en de stam van cnapen + er?
Strooplikker? ‖ Waer blijven nu… dees nijgers dees stuijpers / dees achtercnapers, Hs. TMB, G. fol. 103v [2e h. 16e e.?].

Middelnederlandse scheldwoorden

Onlangs vroeg iemand me of ik een stel Middeleeuwse scheldwoorden wist, om te gebruiken in een historische roman. Verder dan ‘fielt’ en ‘dobbel velleken’ kwam ik niet 1-2-3. Er is geen kant en klare lijst gepubliceerd, noch in een boek, noch op een site. Wat er niet is, moet je zelf maken. Vandaar dat ik begonnen ben in het Rhetoricaal Glossarium van J.J. Mak. Een kwestie van knippen en plakken, maar dan heb je ook wat (hoewel de cursieven en vetten weggevallen zijn). Dit is het resultaat – hopelijk worden ruzies er vanaf nu wat rederijkeriger door (‘Ouwe gordijnwachter dat je d’r bent’):

Lees verder >>

Het vogelmotief in ‘De Binocle’ van Louis Couperus

In 1920 publiceerde Louis Couperus het verhaal ‘De binocle’ in De Haagse Post. Het werd een klassieker en wordt tot op de dag van vandaag in het onderwijs veel gebruikt. (1) Vooral omdat de naturalistische noodlotsgedachte erin terug te lezen is en omdat de docent het fenomeen Leitmotiv er goed mee kan behandelen. Het Leitmotiv is de vogel; de vraag is waarom Couperus voor de vogel gekozen heeft en niet voor – bijvoorbeeld – de clown, de deurklink of de ingescheurde teennagel? Nou, daar had hij zo zijn redenen voor.

Lees verder >>

Gerrit Komrij-prijs

Afgelopen donderdag overleed Gerrit Komrij, een man met een scherp oog voor poëzie. Behalve dichter was hij ook bloemlezer; juist daar kwam dat oog goed van pas. Komrij richtte meesterlijk de spotlights op gedichten die min of meer vergeten waren. Zijn magnum opus is uiteraard het overzicht van duizenden gedichten uit de Nederlandse literatuur, Komrij was snugger genoeg om daarin ook een eigen gedicht op te nemen. 

Lees verder >>

Drie minnaars

Morgen verdedigt Chantal van Hest op de lerarenopleiding Nederlands in Tilburg haar bachelor-scriptie over leesvaardigheid van literaire teksten. Voor die scriptie heeft zij Een speel van drie minners vertaald in modern Nederlands. Deze zestiende-eeuwse klucht is een variant van ATU 1730, ook wel The entrapped suitors genoemd. De klucht is te leuk om niet verder te verspreiden.
De drie minnaars: de bankier, de manager en de makelaar
Vrouw
Iedere ochtend als ik opsta, ben ik weer blij met mijn uiterlijk. Ik kan wel zeggen dat ik er goed uitzie. Dat dit zo is, blijkt uit alle aandacht die ik krijg van de mannen. Lopend over straat, in mijn bontjas en mijn hoge hakken, zie ik de mannen naar mij staren.
Lees verder >>

Wat zegt het hondje (2)

Vorige week schreef ik een wedstrijd uit, ik vroeg mij namelijk af wat het meest kenmerkende geluid van de mens was. Hondjes zeggen ‘Waf’, poesjes ‘Miauw’ en koetjes ‘Boe’. Maar wat zegt de mens?

Het belangrijkste verschil tussen mens en dier is de taal. Natuurlijk kunnen dieren ook met elkaar communiceren, bijen kunnen elkaar vertellen waar mooie bloemen te vinden zijn, dolfijnen schijnen elkaar namen te geven (ze heten dus niet allemaal Flipper) en apen waarschuwen elkaar voor slangen. Mensentaal is veel complexer. Zo kunnen mensen communiceren in taal over taal, om één voorbeeld te geven.
Lees verder >>

Wat zegt het hondje?

Volgens mij trekken dieren zich weinig aan van landgrenzen, ook taalgrenzen zijn aan hen niet besteed. Een Nederlands paard hinnikt precies als een Spaans paard (maar in Spanje hinnikt hij wel wat harder, vandaar dat Spanjaarden een paard /kabaal/ noemen – doch dat geheel terzijde). Mensen hebben de slechte eigenschap dat zij dingen op willen schrijven en zij hebben daarvoor een tekensysteem bedacht dat de meeste geluiden niet goed weet te vangen.

Lees verder >>