• Door naar de hoofd inhoud
  • Skip to secondary menu
  • Spring naar de eerste sidebar
  • Spring naar de voettekst
Neerlandistiek. Online tijdschrift voor taal- en letterkunde

Neerlandistiek

Online tijdschrift voor taal- en letterkundig onderzoek

  • Over Neerlandistiek
  • Contact
  • Homepage
  • Categorie
    • Neerlandistiek voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal

Zo snel (als) mogelijk

6 januari 2021 door Henk Wolf Reageer

Door Henk Wolf

Een poosje terug schreef Siemon Reker al over de slag om de arm die ingebakken zit in het woordje als in ‘zo snel als mogelijk’, dat minister van volksgezondheid Hugo de Jonge geregeld gebruikt.

Deze week kwam het woordje als in die woordgroep ook ter sprake op de Facebookgroep Leraar Nederlands. Het werd als een vernieuwing gezien en, zoals een beetje te verwachten was, daarom veroordeeld (“overdreven gebruik” en “een aanstellerige uitbreiding”). Ook in de lijn der verwachting werd die vernieuwing aan het Engels toegeschreven.

Geen vernieuwing

Het is alleen helemaal geen vernieuwing. Wie even in de DBNL zoekt, vindt makkelijk tal van zeventiende-, achttiende- en negentiende-eeuwse voorbeelden, zoals:

  • “[…] soo nae als mooghelyck by dese frontieren haren stoel sochten te stellen.” (1650)
  • “[…] wensch ik [dat] zij op dezulken vallen mogen, die hunnen stand zoo veel als mogelijk onafhangelijk van het lot van hun vaderland maken!” (1787)
  • “Aan eenen der grootsten besloten wij het wild af te wachten, en kropen zoo zacht als mogelijk, en eenige schreden van elkanderen verwijderd, in de struiken en doornen […]” (1810)

Historie

Het is ook wat onwaarschijnlijk dat als nieuw zou opduiken, als je kijkt naar de geschiedenis van de ‘zo … als’-constructie. Een voorloper daarvan is de constructie met ‘also … als’, waarin als steeds door een bijzin wordt gevolgd. Twee voorbeelden:

  • “Omdat si besinghen solen of doen besinghen erfliken ende euliken also dicke als sedelic ende moghelic is, een outaer tot Beesde in die kerke op ene moghelike stat” (1329)
    (Opdat ze altijd en eeuwig zo dikwijls als zedelijk en mogelijk [=fatsoenlijk] is, een altaar [hier metoniem voor ‘lijkmis’] in de kerk van Beesd op een passende plaats zullen zingen of laten zingen.)
  • “In also veel als hi vermach, in also veel als hi ontfaen heeft die gracie” (1479)
    (In zoveel als [= voor zover] hij vermag en in zoveel als [voor zover] hij de genade heeft ontvangen.)

Zulke bijzinconstructies zijn nog steeds mogelijk:

  • We zingen zo vaak als dat mogelijk is.
  • Jan koopt zoveel laarzen als ie laarzen nodig heeft.

Het bijzinnetje is bij bepaalde naamwoordelijke gezegden behoorlijk ineengeschrompeld. Bij ‘nodig zijn’ valt het koppelwerkwoord makkelijk weg, bij ‘mogelijk zijn’ zowel het koppelwerkwoord als het voegwoord:

  • Ik kom je zo vaak als nodig helpen.
  • Ik kom zo snel mogelijk.

Ook bij werkwoordelijke gezegden wordt het weglaten van als gewoner. Van der Horst & Van der Horst beschrijven die trend in hun Geschiedenis van het Nederlands in de twintigste eeuw en noemen als voorbeeld:

  • “Stefano omhelsde hem zo stevig hij kon.”

Daarin krijgt ‘zo stevig’ zelf al bijna een voegwoordelijke functie. Sommige woordgroepen met zo hebben die stap al eerder gezet:

  • Hij doet zoveel ie kan.
  • Zover ik weet, kan dat wel.
  • Ik reed zo snel ik kon.
  • Ze belt ons zo gauw er meer nieuws is.

‘Als’ wordt steeds minder populair

Dat kan historisch allemaal zo zijn, maar of iets meer of minder voorkomt dan vroeger, weet je pas zeker als je hebt geteld. Om na te gaan hoe de populariteit van als in ‘zo snel (als) mogelijk’ is veranderd, heb ik even geteld wat in de collecties van Delpher de verhouding is tussen ‘zoo snel mogelijk’ en ‘zoo snel als mogelijk’ – met zoo in de spelling van voor 1934 – en wat die verhouding is met zo in de huidige spelling. Natuurlijk zit er in de telling wel wat vervuiling, dit is geen onderzoek naar wetenschappelijke maatstaven, maar een algemeen beeld krijg je wel makkelijk: zonder als is de constructie verreweg het gebruikelijkst en de populariteit van als is afgenomen. Met de zoo-spelling is de als-constructie 86 keer zo gebruikelijk als de als-loze constructie. Met de moderne spelling is ze zelfs 137 keer zo gebruikelijk. De populariteit van als in deze constructie neemt dus, zoals op basis van de historische ontwikkeling te verwachten was, af.

Tabelletjes van de Delphertelling voor de liefhebber:

Taalvoorschriften

Prescriptief is er ook nog wat te melden over het gebruik van als: enigszins vaag geformuleerd zegt de Taalunie dat de constructie zonder als in elk geval Standaardnederlands is en dat men met het gebruik van de als-variant een beetje moet oppassen voor kritiek.

Foto: Europese Volkspartij (CC BY-SA 4.0)

Delen:

  • Klik om af te drukken (Wordt in een nieuw venster geopend) Print
  • Klik om dit te e-mailen naar een vriend (Wordt in een nieuw venster geopend) E-mail
  • Klik om te delen op Facebook (Wordt in een nieuw venster geopend) Facebook
  • Klik om te delen op WhatsApp (Wordt in een nieuw venster geopend) WhatsApp
  • Klik om te delen op Telegram (Wordt in een nieuw venster geopend) Telegram
  • Klik om op LinkedIn te delen (Wordt in een nieuw venster geopend) LinkedIn

Vind ik leuk:

Vind-ik-leuk Aan het laden...

Gerelateerd

Categorie: Artikel Tags: syntaxis, taalgeschiedenis

Lees Interacties

Laat een reactie achterReactie annuleren

Deze site gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.

Primaire Sidebar

Gedicht van de dag

Jonathan Griffioen • Abnormale kinderen

Ja, Rutger Kopland is blauw.
M. Vasalis is blauwer,
veel blauwer, rode grond met blauwe
bergen. Kopland is grijzer, ik zag nooit
grijzer blauw.

➔ Lees meer

Bekijk alle gedichten

  • Facebook
  • YouTube

Chris van Geel

LEER DER PROPORTIËN

Het teentje maan dat gisteren te klein was
maar nu zo klein dat ik het op zijn plaats vind staan,
er is steeds minder nodig om het te bedekken,
steeds minder nodig om het te verstaan.

Bron: Het zinrijk, 1971

➔ Bekijk hier alle citaten

Agenda

21 juni 2025: J.H. Leopold-lezing

21 juni 2025: J.H. Leopold-lezing

19 mei 2025

➔ Lees meer
10 juni 2025: Lezingenmiddag Indische Letteren

10 juni 2025: Lezingenmiddag Indische Letteren

19 mei 2025

➔ Lees meer
23 mei 2025: Nijmegen taalhoofdstad

23 mei 2025: Nijmegen taalhoofdstad

16 mei 2025

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle agendapunten

Neerlandici vandaag

geboortedag
1903 Cornelis Stutterheim
1904 Leendert van Dis
sterfdag
2020 Hugo Ryckeboer
➔ Neerlandicikalender

Media

Van Hogwarts naar Zweinstein

Van Hogwarts naar Zweinstein

20 mei 2025 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
Verschenen: Romanreuzen

Verschenen: Romanreuzen

15 mei 2025 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
25. alkalommal rendezték meg a Magyarországi Néderlandisztika Napját

25. alkalommal rendezték meg a Magyarországi Néderlandisztika Napját

15 mei 2025 Door Redactie Neerlandistiek Reageer

➔ Lees meer
➔ Bekijk alle video’s en podcasts

Footer

Elektronisch tijdschrift voor de Nederlandse taal en cultuur sinds 1992.

ISSN 0929-6514
Bijdragen zijn welkom op
redactie@neerlandistiek.nl
  • Homepage
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Over Neerlandistiek
  • De archieven
  • Contact
  • Facebook
  • YouTube

Inschrijven voor de Dagpost

Controleer je inbox of spammap om je abonnement te bevestigen.

Copyright © 2025 · Magazine Pro on Genesis Framework · WordPress · Log in

  • Homepage
  • Categorie
    • Voor de klas
    • Vertelcultuur
    • Naamkunde
  • Archief
    • 10 jaar taalcanon
    • 100 jaar Willem Frederik Hermans
  • E-books
  • Neerlandistische weblogs
  • Jong Neerlandistiek
  • Frisistyk
  • Mondiaal Neerlandistiek
  • Over Neerlandistiek
  • Contact
 

Reacties laden....
 

    %d