Sam’s tooverlantaarn (1868)

‘Joodsche vrouwen in Bethlehem.’ Illustratie uit Sam’s tooverlantaarn, deel 2 (1868).

Jeugdverhalen over joden (113)

Door Ewoud Sanders

Auteur: onbekend

In oude jeugdboeken of -tijdschriften staan geregeld Bijbelse geschiedenissen of aardrijkskundige berichten over joden. Zo vermeldt het Hollandsch penning-magazijn voor de jeugd in 1851 over de Franse stad Avignon:‘De stad telt 30.000 inwoners, waaronder eenige joden. De laatsten bewoonden voor de omwenteling eene bijzondere wijk, die hare poorten had welke des avonds om acht uur gesloten werden. De joodsche meisjes en vrouwen worden wegens hare schoonheid geprezen.’

         Soms worden observaties over joden in verre landen gecombineerd met observaties over joden in Europa of Nederland. Dat is bijvoorbeeld het geval in Sam’s tooverlantaarn, een tweedelig boekje uit 1868, samengesteld door ‘Sam’. Op het omslag kijken kinderen naar de projectie uit een toverlantaarn. In ieder deeltje staan zeven handgekleurde illustraties, voorzien van toelichtingen. Bij de onderstaande afbeelding staat een verhaaltje getiteld ‘Joodsche vrouwen in Bethlehem’.

Volgens de toelichting wonen er in 1868 verspreid over de wereld zeven miljoen joden, onder wie twaalfduizend in Palestina. ‘De Joden kleeden zich daar natuurlijk oostersch en zien er veel knapper en netter uit dan hunne stamgenooten, die uit Rusland, Hongarije of Polen komen. Dat de vrouwen er zich sierlijk kleeden, ziet ge aan de twee fraaije figuurtjes op dit tafereel. Als de kleêren slechts zwart en wit van kleur waren, zou men aan den vorm haast twijfelen of ’t geen nonnen zijn.’

         Over de joden in Nederland schrijft Sam: ‘Over het algemeen houden de Joden veel van opschik, en vooral de joodsche vrouwen. Op sabbath ziet men een appelvrouw uit de Breêstraat te Amsterdam of uit de St. Jacobstraat te ’s Hage [Den Haag; ES] in een zijden japon en met een muts vol kleurige linten uitgaan. De geringste rondventer ziet er dan uit als een heer.’

         Tot slot schrijft Sam iets over hoe joden presteren in bepaalde beroepen: ‘Zij kunnen groote bankiers, uitmuntende schilders, komponisten en dagbladschrijvers zijn, maar meestal zijn ze ongelukkige soldaten en despotische hoofden van bestuur. Een ieder heeft zijn zwakke zij en zijn bijzonderen aanleg.’

Doelgroep

Sam’s tooverlantaarn was bestemd voor kinderen van zes tot tien jaar.