Zou je graag op willen letten?

Door Henk Wolf

Op de Facebookgroep Leraar Nederlands schreef een paar dagen geleden iemand:

Ik hoor steeds vaker zinnen als: ‘Zou je graag op willen letten?’ en ‘Zou je graag een persoonlijk berichtje willen sturen?’ Het woordje graag lijkt me daar niet op z’n plek. Of is dit een normale zinsconstructie die ik niet ken? Waar komt het vandaan? Een bepaald dialect/bepaalde streektaal?

Ik kende de constructie niet en voor mij is ze ook niet welgevormd, maar het fascineert me uiteraard wel dat ze voorkomt.

Het bijwoord graag is in de gegeven voorbeelden een soort beleefdheidsmarkeerder, die een verzoek of beleefdheid minder dringend maakt. Die functie bestond al bij een ander woordje graag, het tussenwerpsel. Dat is een vreemd, want nogal kieskeurig tussenwerpsel, omdat het bij de meeste sprkers alleen maar optreedt bij infinitiefzinnen en werkwoordloze zinnen (die zonder graag als bevel zouden worden opgevat):

  • “Opletten, graag!”
  • “Nu graag opletten!”
  • “Mond dicht, graag!”
  • “Graag mond dicht!”

Het lijkt er echter op dat dit graag met beleefdheidsfunctie voor sommige sprekers de overstap heeft gemaakt van een tussenwerpsel naar een bijwoord. Dat is niet eens zo’n hele grote stap, omdat het Nederlands al lang een bijwoord graag heeft. Dat kan verschillende functies hebben. In combinatie met een werkwoord dat een verlangen uitdrukt, is het letterlijk een graadverhogend bijwoord, maar het kan dan ook de pragmatische functie van een beleefdheidsmarkeerder krijgen, zoals in:

  • “Ik wil graag dat je oplet.”

Dat ligt natuurlijk al aardig dicht bij het hierboven geconstateerde en mogelijk nieuwe graag.

Als graag zich heeft ontwikkeld tot een bijwoord met een beleefdheidsmarkeringsfunctie, dan verwacht je het ook in gebiedendewijszinnen. Dat komt uit. Als ik googel op “wees graag”, vind ik ook voorbeelden als:

  • “Wees graag op tijd”
  • “Wees graag zo specifiek mogelijk”

Gebiedendewijszinnen met graag als beleefdheidstussenwerpsel komen ook voor. Mogelijk heeft de overstap van de ene woordsoort naar de andere zich bij dit zinstype voorgedaan:

  • “Wees op tijd graag.”

Het zou niet voor het eerst zijn dat tussenwerpsels met zo’n beleefdheidsfunctie zich tot bijwoorden ontwikkelen. Het Nederlandse aa-uu-bee en es-vee-pee, het Duitse bitte, het Engelse please en het Friese beliven hebben dat ook gedaan:

  • “Wil je aa-uu-bee je mond houden?”
  • “Kunnen jullie es-vee-pee rustig zijn?”
  • “Würdest du bitte ruhig sein?”
  • “Would you please be quiet?”
  • “Kinst beliven sunich dwaan?”

Dat zelfs recente ontleningen zoals in de onderstaande internetzin het al snel tot volwaardig bijwoord kunnen schoppen, laat zien dat de klasse van bijwoorden met een pragmatische functie behoorlijk open is:

  • “Dit is mijn eerste post, maar kan er iemand please, heel erg please een filmpje plaatsen?”