26 februari 2020, Leeuwarden: J.H. Halbertsma’s Fries-Latijnse Lexicon Frisicum (1872) vertaald

Door Anne Dykstra

Joost Hiddes Halbertsma (1789-1869) schreef het Lexicon Frisicum uitdrukkelijk niet voor de Friese bevolking. Toch wordt hij gezien als de founding father van de lexicografie van het moderne Fries. Daar valt wat voor te zeggen, want zijn postuum uitgegeven Lexicon Frisicum (1872) heeft uiteindelijk geleid tot het wetenschappelijke Wurdboek fan de Fryske taal (1984- 2011) van de Fryske Akademy, en daarmee tot allerlei andere woordenboeken die bij de Fryske Akademy zijn verschenen. 

Halbertsma heeft het Latijn gekozen als metataal voor zijn woordenboek, hoewel het Latijn als wetenschapstaal toentertijd eigenlijk al op zijn retour was. Al bij het verschijnen van het Lexicon Frisicum is er kritiek op de gekozen metataal. Eekhoff ergert zich in zijn in 1869 uitgesproken necrologie van Halbertsma bijvoorbeeld duidelijk aan diens keuze voor het Latijn. Hij denkt dat veel Friezen zich met hem 

[…] dáárover zullen beklagen, dat de bewerker de vertaling en woordverklaring alleen in het Latijn geschreven en de Nederduitsche beteekenis der woorden bij het drukken weggelaten heeft, in weerwil deze laatste er bij was geschreven in de Handschriften A en B, in het testament vermeld. Het zal hen bedroeven, daarin weder een zijner caprices te zien, waarop hij zoo dikwijls jagt maakte, als hij voor zijne bewerkingen andere vormen koos dan die zijner geestverwanten. […] [H]et (is), alsof de schrijver zijn werk alleen voor geleerden en voor buitenlandsche bibliotheken bestemde, zonder acht te geven op de groote ontwikkeling van den lust voor taalstudie, welke zich, vooral op zijn voortgang, in Friesland zelf onder ongeleerden heeft geopenbaard, en welke hij had behooren te bevredigen en niet voor het hoofd te stooten. Daar het getal geleerden, die hier werk maken van taalstudie, gering is, zoo zullen weinige Friezen genot kunnen hebben van een arbeid over hunne taal 

Halbertsma’s zoon Tjalling, die het Lexicon Frisicum heeft bezorgd, deelt Eekhoffs kritiek op de keuze voor het Latijn als metataal van het Lexicon Frisicum.

Feitelijk geldt de door Eekhoff bijna 150 jaar geleden geuite klacht nog steeds. Nog altijd is het Lexicon Frisicum door de gekozen voertaal niet toegankelijk voor de gewone Fries. Tegenwoordig geldt dat ook voor (taal)geleerden, want ook daar is de beheersing van het Latijn gering of, vaker nog, afwezig. Dat is jammer, want Halbertsma’s woordenboek is een interessant fenomeen in de internationale 19de-eeuwse, sterk door de Romantiek beïnvloede, lexicografie. 

Om het Lexicon Frisicum voor onderzoekers beter toegankelijk te maken, heb ik het plan opgevat om het Latijn (en het Grieks) van een aanzienlijk aantal artikelen door classici te laten vertalen in het Fries en het Nederlands. De provincie Fryslân heeft voor dit project een royale subsidie gegeven. Inmiddels is de subsidietermijn van twee jaar voorbij. Via de webpagina van het Instituut voor de Nederlandse taalkunde (IVDNT) komt deze maand circa 60% van het Lexicon Frisicum in het Fries beschikbaar, en een kleine 30% ook in het Nederlands.

Op 26 februari om 12:30, inloop vanaf 12 uur, wordt het vertaalde Lexicon Frisicum aangeboden aan de commissaris van de Koning in Fryslân, drs. Arno Brok. In het programma rondom de aanbieding komt Tanneke Schoonheim van het IVDNT aan het woord over het belang van het vertaalde online Lexicon Frisicum. Tjerk Halbertsma zal spreken namens de familie Halbertsma. Ik vertel iets over Halbertsma en zijn woordenboek, en ik verzorg een demonstratie van de zoekmogelijkheden in de online versie.

De vrij toegankelijke bijeenkomst is op het Provinsjehûs in Leeuwarden. Belangstellenden zijn van harte welkom. U kunt zich aanmelden via l.postma@fryslan.frl

Parkeeradvies

U kunt parkeren in de parkeergarage Oosterstraat, Ritsumastraat 2, 8911 KM Leeuwarden. Omdat de parkeergarage niet open is voor publiek, staat er een rood kruis op de borden in de stad en boven de ingang van de garage. Dat kunt u negeren. Indien het hek gesloten is, kunt u zich melden via de intercom. Na afloop van het bezoek kunt u de inrijkaart bij de receptie van het provinciehuis laten scannen en gebruiken als uitrijkaart.

Afbeelding: Onbekende kunstenaar, portret van J.H. Halbertsma, Wikimedia