ProRail vernieuwt

Door Marc van Oostendorp

Volgens de meeste naslagwerken is vernieuwen een overgankelijk werkwoord: iemand vernieuwt iets. De laatste jaren komt er een nieuw gebruik bij, constateert Gea Dreschler van de Vrije Universiteit in een artikel in Linguistics in the Netherlands. De laatste decennia tref je ineens koppen aan als de volgende, waarin het werkwoord onovergankelijk wordt gebruikt:

  • Centrum Zeist vernieuwt.
  • Tumuli vernieuwt.
  • ProRail vernieuwt.

Om preciezer te zijn is het werkwoord niet alleen onovergankelijk geworden, maar wat oorspronkelijk het lijdend voorwerp lijkt (‘we vernieuwen ProRail’) is het onderwerp geworden.

Helemaal ongebruikelijk zijn dit soort alternanties niet:

  • We smelten de boter.
  • De boter smelt.
  • We lezen een boek.
  • Het boek leest lekker.

Zoals uit het laatste voorbeeld blijkt, lukken dit soort veranderingen vaak niet zonder bijwoord: ‘het boek leest’ is geen goede Nederlandse zin. Maar ‘ProRail vernieuwt’ heeft, net als het voorbeeld met smelten kennelijk geen bijwoord nodig.

Helemaal nieuw is het verschijnsel niet, merkt Dreschler op. Al in middeleeuwse teksten vond ze de constructie sporadisch:

Die tijd vernuwet met sinen jaren; die daghen lichten, die donker waren.
‘De tijd vernieuwt met zijn jaren, de dagen die donker waren lichten op’

Hadewijch

Ook in twintigste-eeuwse kranten vond ze de constructie heel sporadisch: ‘de stad vernieuwt’, ‘de Tweede Fase vernieuwt’. Het leek ook toen eigenlijk altijd te gaan om betrekkelijk grootschalige vernieuwingstrajecten.

Volgens Dreschler gaat het met name om een ‘korte’ manier om de constructie ‘X vernieuwt zich(zelf)’ weer te geven: ProRail is zowel de instantie die de vernieuwing onderneemt als die de vernieuwing ondergaat. Hoewel haar gegevensverzameling iets te klein is om daar met zekerheid iets over te zeggen, lijkt het een constructie die zich vooral voordoet in krantenkoppen en slogans. Misschien wil men de wat omslachtiger ‘ProRail wordt vernieuwd’ daar vermijden, denkt de onderzoeker.

Bij een snelle eigen zoektocht op Google kwam ik ook nog constructies tegen als deze:

  • Centrum Zeist vernieuwt architectuur.

Hier is er ineens weer wel een lijdend voorwerp te vinden, maar eigenlijk is er natuurlijk geen sprake van dat het centrum van Zeist actief bezig is om de architectuur te veranderen. Eerder betekent deze zin, geloof ik, zoiets als:

  • We vernieuwen de architectuur van Centrum Zeist.
  • We vernieuwen Centrum Zeist qua architectuur.

Misschien is dat wél een nieuwe ontwikkeling, ik vind het in ieder geval lastig er parallellen voor te bedenken: je kunt niet zeggen de boter smelt de pan of zoiets.