Nog niet overgestapt van energieleverancier?

Door Henk Wolf

Toen ik op de website van de NPO een programma wilde bekijken, kreeg ik eerst een paar reclamefilmpjes te zien. Eentje daarvan begon met de vraag “Nog niet overgestapt van energieleverancier?” Dat vond ik een rare zin.

Dat rare komt door twee dingen. Als eerste: ik kan overstappen best met één voorzetselgroep combineren, maar dat is dan die van het doel of de bestemming van het overstappen. Een zin als “Nog niet overgestapt op een voordeliger energieleverancier?” is bijvoorbeeld prima. In plaats van op had ik daar ook naar kunnen gebruiken. Een zin met twee voorzetselgroepen kan ook: dan begint de eerste met van en drukt de uitgangspositie uit, terwijl de tweede het doel of de bestemming uitdrukt, zoals in “Nog niet overgestapt van een te dure op een voordeliger energieleverancier?”

Het tweede rare ding is het weglaten van een lidwoord of een andere determineerder. Dat wil bij overstappen bij mij alleen als je het in beide voorzetselgroepen doet. “Ik ben overgestapt van trein op bus” kan wel, maar “Ik ben overgestapt op bus” klinkt voor mij niet. En “Ik ben overgestapt van trein” wil al helemaal niet.

Nou kan dat natuurlijk heel persoonlijk zijn, dus ik heb even gezocht. Als eerste heb ik gegoogeld op “overgestapt van” en dat komt best vaak voor. Wel valt meteen op als je in de zoekresultaten kijkt, dat die heel erg vaak betrekking hebben op leveranciers van gas, water of licht. De constructie lijkt dus redelijk sterk gebonden te zijn aan een specifiek domein van het bestaan.

In de onlineversie van het woordenboek van Van Dale staat als relevante deelbetekenis:

(+ op, naar) van product, merk enz. veranderen: overstappen op een ander onderwerp; overstappen naar het bedrijfsleven

Dat komt goed overeen met mijn eigen intuïtie. De combinatie overstappen van ontbreekt.

Ik heb ook gezocht in het grote Woordenboek der Nederlandsche Taal en dat geeft niet expliciet aan welke combinaties van overstappen met een voorzetsel voorkomen. Wel staat in alle relevante voorbeeldzinnen minimaal een voorzetselgroep die een doel of bestemming uitdrukt.

Verder heb ik nog gezocht in het krantenarchief op Delpher. Daaruit heb ik geleerd dat de woordgroep “overgestapt van” pas sinds de jaren vijftig populair is. Daarvoor kwam ze amper voor. Of de doelbepaling kon ontbreken is niet makkelijk na te gaan. Ik heb vrij willekeurig op wat vindplaatsen geklikt en kon er zo snel niet een ontdekken, maar dat kan toeval zijn.

Doorslaggevend bewijs dat de constructie ‘overstappen van energieleverancier’ iets nieuws zou zijn, heb ik dus niet gevonden, maar wel aanwijzingen in die richting. Als ik gelijk heb, is de vervolgvraag natuurlijk: waar komt die constructie vandaan?

Ik vermoed dat die vraag redelijk makkelijk te beantwoorden is. Het bijna synonieme wisselen en veranderen hebben namelijk al lang de mogelijkheden die overstappen blijkbaar bij sommige Nederlandstaligen heeft gekregen. “Ben je al gewisseld van energieleverancier?” is volgens mij een heel normale vraag, net als “Ben je al veranderd van baan?”. Het zou niet heel vreemd zijn als overstappen die combinatiemogelijkheden had overgenomen.

In wisselen van en veranderen van heeft de voorzetselgroep met van voor mijn gevoel geen oorsprongsbetekenis meer. Wie “van energieleverancier” of “van baan” of “van woonplaats” verandert, gebruikt van bijna zonder betekenis. Bij vervangen en inruilen kun je vrijwel hetzelfde zonder voorzetsel uitdrukken: ‘van energieleverancier wisselen’ is bijna hetzelfde als ‘de energieleverancier vervangen’ of ‘de energieleverancier inruilen’.