Nederlandse plaatsnamen op een zestiende-eeuwse Italiaanse landkaart

Door Peter-Alexander Kerkhof en Laura Bruno

Op een zestiende-eeuwse landkaart van Frankrijk, getiteld La Franza en uitgegeven door Donato Bertelli in Venetië (actief als uitgever van 1558 tot 1623), vinden we in het uiterste noorden van het in kaart gebrachte gebied een middeleeuws aandoende weergave van wat de Habsburgse Nederlanden moet voorstellen. Op dit gedeelte van de kaart zijn tevens een dertigtal Nederlandse en Belgische plaatsnamen ingetekend.

De La Franza kaart wordt bewaard in de Bibliothèque nationale de France en is geïnventariseerd onder département Cartes et Plans (GE C-24710). De titel La Franza bevindt zich in een geïllustreerd decoratief lint boven de kaart. Op basis van het onderschrift in Venetia apresso Donato Bertellj segno dell S. Marco noemt de catalogus van de BNF Donato Bertelli de éditeur commercial en niet deauteur van de kaart. Nu kwam het wel vaker voor dat zestiende-eeuwse kaarten auteurloos gedrukt werden (vaak gekopieerd van een oudere bronkaart die eveneens auteurloos was), maar meer onderzoek naar de herkomst van de kaart is gewenst en kan misschien meer feiten boven water halen. Een korte verkennende blik door vergelijkbare zestiende-eeuwse kaarten heeft in ieder geval nog geen bron opgeleverd.

De kaart zelf is een wonderlijk ding. Het zuiden van Frankrijk lijkt het meest nauwkeurig afgebeeld te zijn. Het noorden van Frankrijk is zeer vervormd en loopt spits naar het noordoosten toe. Vrijwel alle stedennamen in de Lage Landen zijn op een geografisch zeer onnauwkeurige of soms zelfs ronduit incorrecte plaats ingetekend. Zo ligt Amersfoort volgens de kaart westelijker dan Amsterdam. Opvallend is ook dat sommige van de genoemde steden vanuit een modern perspectief niet zeer belangwekkend zijn, bv. Elborg = Elburg, Aldembusc = Oudenbosch, Vlst =Hulst. Deze kleinere plaatsen waren waarschijnlijk wel goed per schip of rivieraak te bereizen. Het is daarom voorstelbaar dat de informant die de plaatsnamen aan de cartograaf berichtte om onduidelijke redenen juist deze plaatsen bezocht had. De cartograaf kan ze dan op basis van globale aanwijzingen van de informant (bv. Dordrecht lig aan een rivier, Zierikzee ligt op een eiland) ingetekend hebben.

De spelling is eveneens zeer wonderlijk. We moeten er waarschijnlijk van uitgaan dat ze onder invloed van een vreemde uitspraak tot stand is gekomen. Sommige plaatsnamen zijn duidelijk in Italiaanse spelling weergegeven, nl. Traietto = Utrecht, Bruggia = Brugge. Ook de waternamen zijn aangepast aan de Italiaanse taal van de cartograaf, zie bijvoorbeeld Reno voor de rivier de Rijn, Mosa voor de rivier de Maas en Lisa voor de Leie. Andere spellingskeuzes zijn ontegenzeggelijk Frans, waaronder <ald> in Aldembusc = Oudenbosch, de <q> in Dordraq = Dordrecht en de <gu> spelling in Guanto = Gent.

Vooral het wegvallen van klanken in sequenties van meerdere opeenvolgende consonanten is instructief, bv. Austerdame < Amsterdam Amesuort < Amersvoort, Vost < Voorst. Dit kan veroorzaakt zijn doordat de informant Frans sprak terwijl de cartograaf dit volgens zijn Italiaanse fonologie interpreteerde. Een Franse informant zou ook verklaren waarom in Vlaanderen en het zuiden van Nederland soms de Franse naamsvormen zijn ingetekend, bv. Maline = Mechelen, Balduc = Den Bosch. Ook de begin /h/ wordt op z’n Frans weggelaten of hypercorrect ingevoegd, bv. Vlst = Hulst, S. Homero = Sint-Omaars. We moeten ons echter wel bedenken dat dit verschijnsel gedeeld wordt door het Frans en het Italiaans.

Interessant is tevens dat de plaatsnaam Sluis naar het Italiaanse chiusa vertaald is. Hier heeft waarschijnlijk dan een Franse vorm *Escluse tussen gezeten. Merk ook de curieuze vorm Ippa voor Ieper op, waar de Franse informant waarschijnlijk [i:pʁə] heeft gezegd. De cartograaf moet dan de schwa en de gutturale /r/ van het Frans gemist hebben om vervolgens bij een Italiaanse vorm Ippa uit te komen. Een soortgelijk scenario kan voorgesteld worden voor de vorm liede die, wanneer ze gebaseerd is op een Franse uitspraak [lɛ:dən] voor Leiden, van een Italiaanse diftong in beklemtoonde lettergreep voorzien kan zijn.  

Als deze interpretatie de juiste is moeten we uitgaan van drie verschillende stappen in de transmissie: Franse interpretatie van Nederlandse brontaal > Italiaanse interpretatie van Franse uitspraak > Italiaans-Franse spelling op basis van de Franse uitspraak. In deze laatste fase kon een Franse vorm alsnog van een Italiaanse uitgang voorzien worden, bv. lovaina voor Louvain (= Leuven).

Het moge duidelijk zijn dat dit verkennende artikeltje niet beoogt om alles rond de Nederlandse plaatsnamen in de kaart op te helderen. Ons overzicht van identificaties is niet compleet en er zijn nog veel naamsvormen die ons duister zijn. Ons doel is enkel collega-neerlandisten bekend te maken met de Nederlandse plaatsnamen op deze kaart. Wellicht dat iemand met affiniteit voor zestiende-eeuwse kaarten het onderzoek voort kan zetten. Een uitputtend overzicht van de spelling van de Franse en Bretonse namen kan bovendien meer van de systematiek in de taaltransmissie tussen Franse informant en Italiaanse cartograaf boven water halen. We hopen in ieder geval duidelijk gemaakt te hebben dat deze kaart nog een aantal mooie taalkundige raadsels herbergt die de moeite van het ontcijferen waard zijn.