Wegens omstandigheden

Door Marc van Oostendorp

Een vrolijk moment, onlangs bij de Amerikaanse collega’s van Language Log: blogger Victor Mair vond de volgende aankondiging ergens in San Francisco:

we close today for some reason

In het Chinees lijkt er te staan dat de winkel dicht is om een specifieke reden; het is daarbij kennelijk niet nodig om te vermelden wat die reden dan eigenlijk is. In het commentaar meldde zich al snel de Amsterdamse taalkundige Lachlan Mackenzie die wees op een interessant artikel dat hij een aantal jaar geleden wijdde aan de Nederlandse constructie wegens omstandigheden.

Mackenzie wijst er in zijn artikel op dat het vreemd is dat je zo’n vage, weinig zeggende verklaring toevoegt, want mensen zijn geneigd om geen dingen te zeggen die niets betekenen. Nu geloof ik dat hij dat een beetje overdrijft, in ieder geval voor het Nederlands. Hij geeft de volgende voorbeelden in het Engels:

  • Peter danced the waltz in some place. [uitgesloten]
  • Peter danced the waltz at some time. [uitgesloten]
  • Peter danced the waltz with someone. [goed]

Ik kan dat voor het Nederlands niet navoelen:

  • Piet danste ergens de wals.
  • Piet danste eens de wals.
  • Piets danste de wals met iemand.

De eerste twee zinnen vind ik niet vreemder dan de laatste. Wel betekent dat ergens en dat eens meteen iets specifieks. De zinnen zeggen niet dat Piet danste en wel op een fysieke locatie en een moment van de tijd. Daar gaan we vanuit; ze fungeren als een soort aankondiging dat later meer verteld zal worden over die plaats en die tijd.

Zoiets is ook aan de hand met wegens omstandigheden. Dat er een reden is waarom een winkel gesloten is, dat haal je de koekoek, en dat die reden te maken heeft met omstandigheden eigenlijk ook. Dat is wat de Engelse vertaling van de Chinese zin komisch maakt. Volgens Mackenzie heeft het te maken met een vorm van beleefdheid. Wegens omstandigheden wordt volgens zijn onderzoek vrijwel altijd toegevoegd aan negatieve zinnen:

  • Wegens omstandigheden vindt de voorstelling geen doorgang.
  • Wegens omstandigheden gaat het concert niet door.
  • Wegens omstandigheden is de voetbalwedstrijd afgelast.
  • Wegens omstandigheden moeten wij ons geliefde hondje wegdoen.

Dankzij die omstandigheden, hoe vaag ook, klinken de zinnen een stuk minder bot, zegt Mackenzie. Je zegt als het ware dat de wedstrijd niet is afgelast omdat jij met je kwaaie kop daar nu eens lekker zin in had, maar dat er wel degelijk goede redenen voor zijn, al wilde je die niet vertellen.

Ik denk dat daar nog iets aan kan worden toegevoegd dat Mackenzie niet expliciet maakt: de uitdrukking wegens omstandigheden suggereert normaliter dat de omstandigheden enigszins vervelend zijn. Stel dat iemand het volgende zegt:

  • Wegens omstandigheden ben ik de komende weken niet op mijn werk.

Als antwoord hierop stromen de condoleances als het ware binnen. Je zegt het niet zo snel wanneer je niet naar je werk komt omdat je, laten we zeggen, net vader bent geworden. Het is zelfs niet helemaal duidelijk wat je in dat geval dan wél moet zeggen wanneer je geen zin hebt die omstandigheden dan ook te noemen. Je moet het dan in ieder geval een beetje expliciet maken:

  • Wegens vrolijke omstandigheden ben ik de komende weken niet op mijn werk.

Behalve een beleefdheidsformule is wegens omstandigheden dus ook een eufemisme voor dood en verderf, waarschijnlijk omdat het dus ook een manier is om de boodschap te verzachten: de schrijver had het ook liever anders gewild, maar ja, de omstandigheden. In het Engels zeg je dan ook ‘circumstances beyond our control’.

Zo’n eufemisme is altijd het gevolg van vaagheid: de luisteraar begint te vermoeden dat er meer achter zit. En onder omstandigheden is dat precies de bedoeling van de spreker.