Waarom zelfs de suggestie dat Armando sympathie voor het fascistische gedachtegoed gekoesterd zou hebben al misselijkmakend genoeg is

Door Wiljan van den Akker

Volgens een bericht op de website van de NOS gaat een gepland eerbetoon aan Armando niet door, mogelijk omdat de schrijver volgens sommigen gesympathiseerd zou hebben met de SS.

Als eerste een disclaimer: mocht met feiten worden aangetoond dat Armando – die 3 jaar ‘oud’ was toen Hitler aan de macht kwam, 9 jaar toen de Duitsers in 1939 Polen de oorlog verklaarden en in groep 6 zat (om het ook voor de jongsten onder ons begrijpelijk te maken) op het moment dat Nederland werd bezet – sympathiseerde met het fascistische/nazistische gedachtegoed, dan bied ik iedereen onmiddellijk mijn nederige excuses aan, om vervolgens mijn oudste en smerigste schoenen op te eten.

Toen in 1967 het boek De SS-ers uitkwam, een serie interviews die Armando samen met Hans Sleutelaar had afgenomen met mensen die vrijwillig met de Nazi’s hadden geheuld, stak er een storm van protest op. Hier zouden iets meer dan twintig jaar na de oorlog opnieuw fascisten zijn opgestaan. Bovendien maakten die ‘foute’ schrijvers geen ‘echte’ kunst, dat deden de Vijftigers, die inmiddels door het (cultureel) establisment waren toegelaten tot de Parnassos (na – o, ironie – aanvankelijk hetzelfde verwijt te hebben gekregen). Ik mocht als tijdelijk, toegevoegd docent in de jaren Tachtig eigenlijk geen college over dat boek geven.

Waarom? Omdat Armando en Sleutelaar wèl geïnteresseerd waren in de drijfveren van de mensen die in de oorlog de kant van het fascisme hadden gekozen. Omdat ze géén moralistisch commentaar of moreel oordeel aan hun observaties toevoegden. Omdat ze de grenzen tussen Low en High Culture echt probeerden te doorbreken (iets wat de Vijftigers claimden, maar niet deden). Omdat ze de kale werkelijkheid al kunst genoeg vonden. Omdat ze in de gaten hadden dat de scheiding tussen ‘goed’ of ‘fout’ in de oorlog, afrekenen en dan zand erover te gemakzuchtig was. Omdat ze inzagen hoe snel mensen geneigd zijn de kant van de machthebber te kiezen. Omdat ze beseften dat dit van alle tijden is, niet van een korte periode tussen (voor Nederland) 1940 en 1945. Omdat… Omdat… Omdat… Begin gewoon bij Wikipedia en volg het spoor.

Waarom gaat iedere vergelijking met Lucebert mank? Lucebert was 19 toen hij zich – vrijwillig – aanmeldde bij de Duitse Arbeitseinsatz en enkele maanden later in een Duitse wapenfabriek werkte. Hij mocht als dichterlijke ‘held’ sterven en heeft nooit de moed gehad (anders dan Günther Grass) zijn ‘foute’ verleden tijdens zijn leven openbaar te maken. Daardoor heeft – voor mij – zijn regel “alles van waarde is weerloos” een vrije val gemaakt: van bewondering (“hoe kan iemand zoiets prachtigs schrijven?”) naar afkeer (“hoe heeft iemand die gewerkt heeft in een Duitse munitiefabriek tijdens het Nazi-regime, en het altijd heeft verzwegen, zoiets durven schrijven?”).

Over naar Armando. Waarom was hij gefascineerd door het ‘foute’ gedachtegoed (no pun intended)? Ik maak het mezelf en de lezer voor deze gelegenheid gemakkelijk door simpelweg een stukje uit Wikipedia te citeren. Armando was als jonge puber in Amersfoort, waar hij vanaf zijn vijfde woonde, “ooggetuige van rijen gevangenen èn hun bewakers met ‘de doodskoppen op hun muts’ en de geluiden van schreeuwen, schieten en slaan raakte hij nooit meer kwijt: [Citaat van Armando:] ‘Het bos heeft alles gezien en toegelaten, zonder een woord te zeggen. En het staat er nog: onbewogen als altijd’ – Aantekeningen over de vijand, 1981.”

Lees Armando’s werk, lees over hem, kijk op Youtube naar “Herenleed”, oriënteer je voordat je met een vingertje naar iemand wijst en als een kip zonder kop een dwaze protestactie begint. Armando kan zich niet meer verdedigen. Omdat hij niet meer leeft. Alles van waarde is weerloos, klopt, en al helemaal als het dood is.

Voor dit moment volsta ik hiermee. Wie meer wil hebben, kan het van me krijgen. (Na Pasen, want tot die tijd heb ik vrij.)