Wat is toch het verschil tussen een mantel en een jas?

Door Marc van Oostendorp

Moderne mantel (collectie Peter Hahn)

Tijdens de eindeloze zoektocht naar vaste grond onder de voeten die het leven heet, kwamen we terecht op de webpagina Mantels van het modebedrijf Peter Hahn. Iemand had namelijk gevraagd naar het woord mantelen (als zelfstandig naamwoord), en daar konden we nergens iets over vinden.

Het Woordenboek der Nederlandsche Taal (WNT) zegt er bijvoorbeeld niets over, maar als je hun lemma mantel naleest, ontdek je wel iets anders dat vreemd is:

1.  In ’t algemeen, volgens vroeger gebruik. Een overkleed voor mannen of vrouwen, en al of niet van eene kap voorzien; meestal ongeveer gelijk te stellen met schoudermantel (zie vooral de aanh. van berkhey). 
2.  In later tijd bij mannen in beperkt gebruik. 
3.  Bij vrouwen nog heden zeer gewoon. 

Het gaat hier om het gehannes met gender en met tijd. Volgens ‘vroeger gebruik’ (wanneer?) was het een kledingstuk voor ‘mannen of vrouwen’ (waarom niet ‘mannen en vrouwen’?), daarna (‘in later tijd’) was het bij mannen ‘in beperkt gebruik’, en bij vrouwen is het ‘nog heden’ gewoon. 

Van al die tijdsaanduidingen is alleen ‘nog heden’ te traceren: dit lemma werd geschreven in 1904. Toen droegen mannen kennelijk nauwelijks nog mantels.

Wanneer het ‘vroeger’ was, is wat lastiger te zien. Het WNT geeft citaten van 1523 tot 1872, en dat laatste was in 1904 niet zo heel lang geleden. De voorbeelden van het gebruik bij mannen (‘later tijd’) zijn van 1743 en 1863. De voorbeelden van vrouwenmantels stammen uit de periode 1681-1901. Met andere woorden, het is onduidelijk hoe het zit met de gesuggereerde ontwikkeling.

Mij lijkt dat als je nu, anno 2019, een mantel ziet, deze meestal door vrouwen worden gedragen, maar dat het niet helemaal ondenkbaar is dat je een man met een mantel ziet. Ook kan ik me, 115 jaar later, nog wel voorstellen dat mannen vroeger meer met mantels rondliepen dan nu. Zorro!

De vraag is echter waarom de redacteur van het WNT het nodig heeft gevonden om dat allemaal te specificeren. Waarom niet gezegd dat het een overkleed is? Dat het in bepaalde perioden wel of niet door mannen of vrouwen werd gedragen, is dat deel van de taalkundige informatie die in een woordenboek moet? Is dat niet meer iets voor een mode-encyclopedie?

Toch volgt Van Dale anno 2019 het WNT in dit opzicht, zij het in iets vereenvoudigde vorm. Ook hier allerlei gedoe over wel geslacht er nu wel of niet mantels draagt, zonder dat de zaak er heel duidelijk van wordt:

  1. over­kleed met of zon­der kap van man­nen en vrou­wen, dat over de schou­ders werd ge­sla­gen
  2. over­kleed voor vrou­wen om in de open­lucht te dra­gen (over­een­ko­mend met de ‘overjas’ voor man­nen)
  3. BEniet al­ge­meen over­jas

Hier begrijp ik weinig van definitie 2. Wat betekent ‘overeenkomend met’ in deze zin? Is wat je een mantel noemt bij vrouwen hetzelfde als wat je een overjas noemt bij mannen? Maar waarom staat er dan dat het wel een overkleed is bij die vrouwen? Hoezo noemen we dat dan niet ook een overjas? Omdat volgens definitie 3 het idee dat een mantel een overjas beduidt ook nog eens beperkt is tot België en ook daar ‘niet algemeen’.

Wat hierbij niet helpt is dat een passende definitie van overkleed in Van Dale ontbreekt. Het woord wordt wel genoemd, maar heeft volgens het woordenboek het meervoud overkleren en betekent: “kleed (9) dat over of bo­ven de an­de­re kle­ding ge­dra­gen wordt”. Kleed (9) is het enkelvoud van kleren. Het woord overkleren ken ik wel in die betekenis (het is het complement van ondergoed), maar het lijkt me geen enkelvoud te hebben.

Omgekeerd lijkt mij een overkleed in de zin van een mantel vooral onderscheiden van een jas doordat het geen mouwen heeft. Het meervoud is voor mij dan meer overkleden (en mantels). Het lijkt me dan ook geen kleed in betekenis ‘9’ die Van Dale geeft, maar in betekenis 1:

af­ge­past en af­ge­werkt stuk weef­sel, in het al­ge­meen die­nend om iets mee te be­dek­ken, te om­han­gen of te om­hul­len

Een mantel is een dergelijk ‘stuk weefsel’, maar dan gebruikt om te dragen op het menselijk lichaam. Er kan wel ook nog een kraag aan zijn gemaakt, lijkt mij. Hij wordt soms rondom de hals bevestigd. Alleen op die manier betekent het contrast met ‘overjas’ iets, want een overjas heeft dus in ieder geval wel mouwen.

Wat dat betreft komt volgens mij de beste definitie niet van het WNT of Van Dale, maar van (schrik niet) Wikipedia:

Een mantel of cape is een soort overjas en heeft ook dezelfde functie: het beschermen van de drager tegen regen en wind. Mantels zijn vaak lange kleden die bij de hals vastgemaakt kunnen worden.

Om de verwarring compleet te maken, is er ook nog Peter Hahn.

Die presteert het om een hele webpagina met plaatjes van mantels te presenteren die allemaal mouwen hebben. Peter heeft bovendien onder aan deze pagina een geheel eigen definitie:

Een mantel kan in zekere zin vergeleken worden met een gewone jas, maar dan wel een stijlvolle variant. Hoewel bij een gewone jas vooral comfort centraal staat, onderscheidt een mantel zich door een opvallend ontwerp en chique uitstraling. Mantels bieden dan ook tal van mogelijkheden voor klassevolle dames die niet onverzorgd de deur uit willen stappen.

Een mantel is dus een dure jas. Om het allemaal nog verwarrender te maken, heeft Peter Hahn ook nog een pagina met mantels voor heren.  Daar staat dan weer helemaal geen uitleg bij. Maar ook deze ‘mantels’ hebben allemaal mouwen. Wel heeft één fotomodel besloten zijn armen niet in die mouwen te steken.

Dat is dus iemand die zijn jas gebruikt als mantel, zou ik zeggen.