Mooi en lekker

Door Marc van Oostendorp

We keken naar een aflevering van Heel Holland Bakt en de bakker-presentator van dat programma noemde van alles mooi:  de mousse, de vullingen van de soesjes, het knapperige deeg en wat al niet.

Dat is natuurlijk een al vaker beschreven aspect van het culinaire taalgebruik: dat je zaken mooi noemt die een minder culinair mens niet mooi zou vinden. Het is trouwens zelfs onder smulpapen trouwens een woord met een beperkt gebruik. Zo is het volgens mij minder gebruikelijk om te zeggen dat iets mooi smaakt of mooi ruikt. Het bijzondere gebruik lijkt me vooral voorbehouden aan het bijvoeglijk naamwoord (‘de smaak is mooi, de geur is mooi’).

Lekkere jongen

De vraag is dan wat dit alles verklaart: waarom is mooi normaliter voorbehouden aan het visuele (een mooi schilderij) of het auditieve (een mooi lied), met daarbij een voorkeur voor het visuele (een mooie jongen ziet er mooi uit, maar hoeft geen mooie stem te hebben, ik geloof niet dat iemand een mooie jongen kan zijn met alleen een fraaie stem en verder een afstotelijk uiterlijk). Al kun je hem wel metaforisch gebruiken (daar ben je mooi klaar mee, het is een mooie dag).

In dit opzicht verschilt mooi van lekker, dat in het moderne Nederlands een veel bredere toepassing heeft en ongeveer alles kan beschrijven dat een aangenaam gevoel geeft. Bloemen kunnen lekker ruiken en eten kan lekker smaken. Een lekkere jongen is dan ook wat anders dan een mooie jongen.

Deskundiger

Volgens Van Dale is de eerste betekenis die van personen: een mooie meneer heeft zich goed aangekleed en is hij ook verder verzorgd. Vandaar lijkt de betekenis een esthetische te zijn geworden. Dat verklaart geloof ik waarom het woord normaliter op beeld en geluid van toepassing is en niet op geur en smaak. Behalve dus in onder gourmets, voor wie die zaken juist wel een esthetiek hebben.

Dat is ook het verschil met lekker, want dat woord verwijst in ieder geval etymologisch primair naar de lichamelijke sensatie van het eten. (Het woordenboek noemt hier als eerste betekenis kieskeurig, maar dat is toch niet wat je nu nog van een lekkere jongen kunt vinden.) Kennelijk heeft die lichamelijke connotatie het makkelijker gehad met het veroveren van nieuw territorium dan de esthetische. Het is denk ik ook de reden waarom je als expert bij Heel Holland Bakt liever niet zegt dat de soesjes lekker zijn; mooi is deskundiger.