Het streepje

Nultaal (5)

Door Jan Renkema

Zonder nul is er geen wiskunde. Zonder niets is er geen communicatie. Want niets in taal is niet niets, maar iets. In deze serie een verkenning van onder meer: de stilte, de spatie, de betekenis van de punt, wat er gebeurt tussen ‘navel’ en ‘truitje’, het inhoudsloze gesprek, ‘Dat hebt u mij niet horen zeggen,‘E 621’ op een verpakking en verbale reddingsvlotten. Niets?zeggend, nee: Iets!zeggend.

Onze spelling kent een minimaal teken, het liggend streepje. Alleen een streepje, bijna niets. Maar dat bijna niets heeft heel veel functies: koppelteken (bijna-botsing), scheidingsteken (precisie-instrument), afbreekteken (lei-draad) en weglatingsteken (in- en uitvoer). Let wel, ik heb het hier alleen nog maar over het korte streepje. Het langere liggend streepje, het teken –,  heeft nog veel meer functies: vijf als leesteken, bijvoorbeeld het aandachtstreepje, en zes in getallen, o.a. het nulteken, € 250, –. Een beschrijving ervan zou nogal wat ruimte in beslag nemen. Zie de Schrijfwijzer, pagina 451.

Zou het volgende waar zijn? Hoe meer een teken op niets lijkt, hoe meer betekenissen het kan opnemen? Probeert u maar eens de betekenissen van de toonloze e (zoals in de) te beschrijven, die wij weergeven in eh. Die zijn nog talrijker dan die van het korte liggend streepje. Terug naar dat minieme streepje, en dan alleen het streepje als koppelteken. Ja, dat streepje koppelt, maar daarmee is nog niets gezegd over de talrijke betekenissen. Ik kom uit (voorlopig) op het volgende overzicht:

betekenissen van het koppelteken

1.  omtrek de driehoek Utrecht-Den Haag-Rotterdam

2. ‘van-naar’ het traject Amsterdam-Brussel

3. ‘genoemd naar’ het kabinet-Rutte II

4. ‘getrouwd met’ mevrouw Jansen-Dijkstra

Het zo weinig zeggende koppelteken, en dan al vier betekenissen. Maar we zijn er nog niet. Het lijkt net alsof het streepje nog meer betekenissen naar zich toe wil trekken. Wat vindt u van de volgende?

5. contrastbetekenis? jaknikken, ja-woord.
links gedoe, links-extremistisch

Waarom schrijven we jaknikken zonder en ja-woord met streepje? Een foutje in de spellingregels? Nee, ik denk het niet. Bij ja-woord speelt mee dat je ook nee kunt zeggen. Dat kan bij jaknikken niet, want dat wordt het ‘nee schudden’. Let wel, je hebt ook ja knikken in Ik dacht dat ze ja knikte, maar dan betekent het zoiets als: bevestigen, toestaan. In ons geval gaat het om de betekenis die ook zit in jaknikker, iemand die geen mening heeft: En iedereen maar jaknikken. Zo’n contrast, zoals ja-nee, lijkt ook aanwezig in de voorbeelden met links. In beide voorbeelden gaat het om een soortaanduiding: een bepaalde vorm van gedoe of extremisme. Maar bij extremisme gaat het om een precisering van een van de twee mogelijkheden, links-rechts. Vergelijk ook links-extremistisch en ecogeoriënteerd extremistisch. En er zijn nog andere gevallen, bijvoorbeeld mens-zijn tegenover menswording. Mens-zijn roept eerder het contrast op met ‘dier’, maar bij menswording is er geen sprake van contrast.

Dus het streepje lijkt ook nog als betekenis te krijgen: let op het voorafgaande woord wordt in contrastbetekenis gebruikt. Onvoorstelbaar eigenlijk dat zo’n miniem teken dat al talrijke functies kent, nog een betekenis naar zich toetrekt, en dan nog wel zo’n subtiel onderscheid. En dan heb ik het alleen nog maar over het kleine liggend streepje met de functie koppelteken.

Hoe langer ik het streepje bestudeer, des te meer ik er van ga houden. Bijna niets, en toch zo rijk aan betekenis!