Curriculum.nu en het Zwarte Pietendebat

Door Els Stronks

Vandaag bespreek ik op verzoek van Marc van Oostendorp de zesde Grote Opdracht van de docententeams Nederlands van Curriculum.nu (“Leesbevordering en literaire competentie stimuleren leerlingen om lezers te worden en te blijven”), maar eigenlijk bespreek ik ze allemaal. Want ik wil het ook hebben over de manier waarop “cultuur” in alle Grote Opdrachten verwerkt zit. In de bijgestelde visie van het Ontwikkelteam op het schoolvak Nederlands staat: “Leerlingen verwerven kennis en inzicht in de Nederlandse taal en cultuur, zodat deze in stand gehouden, overgedragen en verder ontwikkeld wordt.” Taal en cultuur zijn daarin twee kennisdomeinen, die naast elkaar worden geplaatst en waarvan verleden, heden en toekomst bestudeerd worden. Mooi uitgangspunt!

Maar in de Grote Opdrachten valt het woord ‘cultuur’ slechts een paar keer, en dan niet als kennisdomein. Cultuur is iets wat je identiteit vormt, niet iets wat je leert. En cultuur loopt ook altijd via de band van taal. Bijvoorbeeld in de Grote Opdracht 3, over taalvariëteit: “Deze talen hebben een bijzondere betekenis voor de gebruiker, omdat ze een drager zijn van cultuur en identiteit.” Bovendien is het enige kennisdomein van cultuur dat overblijft in de Grote Opdrachten, de literatuur. Daar gaat Grote Opdracht 6 over: “Leesbevordering en literaire competentie stimuleren leerlingen om lezers te worden en te blijven.”

Intercultureel

Drie gemiste kansen zie ik hier. Ten eerste de versmalling van cultuur naar literatuur. Toch maar even het Zwarte Pieten-debat als voorbeeld, ter illustratie van de drie gemiste kansen. De eerste: het gebruik om Zwarte Piet toe te voegen aan het Sinterklaasfeest, is te bestuderen door literatuur te lezen. Maar veel duidelijk nog zie je wat er gebeurd is, en ook nu nog gebeurt, als je ook andere cultuurvormen toelaat in het schoolvak Nederlands: van historische schilderijen waarmee koloniale beeldvorming vorm kreeg via (historische) krantenartikelen tot de leuzen die de demonstranten en hun tegenstanders vorig jaar in Dokkum meenamen. Beperk het schoolvak niet alleen tot het bestuderen van literatuur, zou ik denken. Zo je er niet ook de beeldende kunsten in wilt trekken – die komen elders in een schoolvak aan bod – trek dan in ieder geval ‘literatuur’ zo breed dat er ook cultuurvormen als kranten onder vallen: alle alledaagse teksten die een culturele functie vervullen.

De tweede: het Zwarten Pieten-debat is bij uitstek een intercultureel debat. Maar interculturaliteit is geen woord dat valt in de Grote Opdrachten voor Nederlands. Integendeel, lijkt het wel. In de toelichting bij de Grote Opdrachten staat: “Bij het leergebied Nederlands ligt het accent vooral op het leren van het Nederlands als gemeenschappelijke taal, zodat leerlingen kunnen participeren op school en in de Nederlandse samenleving. Bij het leergebied Engels/MVT ligt het accent op het leren beheersen van andere talen in het kader van interculturele en grensverleggende communicatie.” Het zit ‘m in dat “Nederlands als gemeenschappelijke taal”. Dat de Nederlandse taal interculturele aspecten heeft, laat staan de Nederlandse cultuur intercultureel is, wordt niet onderkend. Ook daarin valt veel te winnen in een schoolvak dat leerlingen op willen leiden tot cultuurcompetente burgers. Ook Nederlands heeft een intercultureel kennisdomein waar leerlingen toegang toe moeten krijgen.

En ten derde: de historische dimensie ontbreekt in alle Grote Opdrachten. Het meest mis ik dat in de Grote Opdracht over literatuur – de historische wortels van het Zwarte Pieten-debat ga je in dat schoolvak dus nooit zelf bestuderen, en zo kun je bij het idee blijven dat de Sinterklaastraditie altijd al Zwarte Pieten kende. Maar ook in alle andere Grote Opdrachten speelt dat een rol. Door de Nederlandse taal en cultuur vooral toekomstgericht te laten bestuderen door leerlingen, onthoud je ze van kennis die ze toegang geeft tot de wereld van de volwassenen, die voor een belangrijk deel is opgebouwd uit de tradities van volwassenen die de volwassenen van nu voorgingen.