Ook leesbare boeken moeten gratis toegankelijk zijn

Door Marc van Oostendorp

Hoe volwassen mensen aan een serieus initiatief een wanstaltige naam als cOAlition S kunnen geven, zal wel altijd een raadsel blijven. In dit geval zijn het zelfs 11 subsidieinstellingen uit allerlei Europese landen, waaronder Nederland (dat wil zeggen: NWO), én de Europese commissie die zich gezamelijk hebben overgegeven aan krankzinnige woordspeligheid, maar het is voor een goed doel.

De OA zijn in de naam namelijk in kapitalen gezet om duidelijk te maken dat het hier gaat om open access: al deze instellingen hebben zich ertoe verbonden om ernaar te streven per 1 januari 2020 alleen nog open access-publicaties te betalen, dat wil zeggen: publicaties die voor iedereen gratis toegankelijk zijn. De betaalmuren rondom de wetenschap moeten vallen; je zou kunnen verwachten dat als zoveel Europese landen dit beleid gaan implementeren, dit wereldwijd impact heeft. Vanaf 2020 kun je als je door bijvoorbeeld NWO wordt betaald niet meer in Science of Nature publiceren.

Het werd al een paar weken geleden, maar nog niet alle implicaties zijn duidelijk. Toch zitten er wel haken en ogen aan. Er gaat bijvoorbeeld gewerkt worden met ‘goedgekeurde’ tijdschriften die aan allerlei regels voldoen. Dat betekent dat NWO en consorten veel strenger worden in waar je precies mag publiceren. Het is niet helemaal duidelijk welke tijdschriften op die lijst komen. (Ik heb bovendien begrepen dat je mogelijk de eerste jaren nog steeds in alle commerciële tijdschriften mag publiceren, zolang je de artikelen dan maar zelf online kunt zetten.)

Voor sommige geesteswetenschappen lijkt me interessant wat er precies met boeken gaat gebeuren. De coalitie zegt nu dat ze snappen dat het open access maken van boeken misschien wat langer gaat duren dan januari 2020, maar er wordt in het ‘plan S’ nergens ingegaan op de vraag hoe het zit met publicaties die wetenschappelijk zijn en tegelijkertijd door een groot publiek gelezen kunnen worden – laten we zeggen: de boeken van Frits van Oostrom. Zulke boeken worden door een commerciële uitgever op de markt gebracht, en zouden vermoedelijk juist minder mensen gelezen werden wanneer Van Oostrom ze gratis online zette.

Althans, ik neem aan dat je wel met een commerciële uitgever mag gaan voor een gedrukt boek, zolang er maar een gratis e-bookversie van je boeken blijft bestaan.

Dat lijkt me ook eigenlijk wel een goede zaak. Je zou ergens dan een mooie bibliotheek van actuele en minder actuele geesteswetenschappelijke studies op niveau kunnen plaatsen, waar je steeds terecht kunt om de mooiste boeken op te halen, of in ieder geval in te zien voor je eventueel besluit om alsnog een papieren versie te kopen. Misschien moeten wij hier op Neerlandistiek eens nadenken over serieuze uitbreiding van onze boekenpagina.