Het koelt af als een baksteen

Door Marc van Oostendorp

Waaraan denkt een Nederlander als hij denkt aan een baksteen? Aan iets stevigs, aan iets bruins, aan iets waarvan je grote stapels op elkaar kunt leggen, met een beetje cement ertussen, om een muurtje te bouwen?

Mis. Een Nederlander denkt aan iets dat omlaag gaat. Wat die verticale tocht ook moge maken.

Ik werd erop gewezen door een taalgevoelige twitteraar:

Het klinkt inderdaad grappig, afkoelen als een baksteen, vooral omdat in het leven buiten de taal bakstenen juist helemaal niet zo opvallend snel afkoelen, zoals een andere Twitteraar al snel opmerkte. 

Beeldspraken

Er worden hier eigenlijk twee soorten beeldspraak aan elkaar verbonden. Als iets afkoelt, gaat er iets naar beneden (de thermometer; de temperatuur ‘zakt’). En niets gaat zo snel naar beneden als een baksteen. (Of de ‘oorspronkelijke betekenis’ vooral ging over bakstenen in het water, vind ik lastig te zeggen. Mij lijkt dat bakstenen in de lucht ook betrekkelijk snel naar beneden gaan.)

Op internet blijkt ieder werkwoord dat ik kon bedenken en  dat een betekenis had over ‘naar beneden gaan’ (afdalen, dalen, duikenvallen, zakken, zinken) te kunnen worden gecombineerd met “als een baksteen”.  Grappig is dat dit ook kan met een figuurlijke betekenis. Zo kunnen veel mensen kennelijk ook “zakken als een baksteen” voor hun examen. Ook daar worden dus weer twee beeldspraken aan elkaar verbonden: een examen niet halen betekent naar beneden gaan, en bakstenen gaan naar beneden.

Straffeloos

Net zoiets: sommige mensen “vallen als een baksteen in slaap”. Daar lijkt het meer het woord vallen zelf die de baksteen mogelijk maakt – ik heb in ieder geval bij in slaap vallen niet zo’n duidelijk verticaal beeld.  Zoiets geldt dan ook nog bij de uitdrukking “iemand laten vallen als een baksteen”, die je geloof ik het best met personen kunt gebruiken, al vind je ook wel zinnen als “En CU heeft ook wel redelijk ingezet op een groen beleid, betwijfel of het voor hen echt wel zo straffeloos is als zij dat laten vallen als een baksteen”.

Een heel enkele keer (minder dan ik had verwacht) vind je trouwens ook constructies als “ik ben voor haar gevallen als een baksteen“, of natuurlijk “ik viel als een baksteen voor die overhemden“.

Het lijkt er dus op alsof de kern van de verbinding inmiddels is “vallen als een baksteen”, Baksteen kan zich vervolgens hechten aan enerzijds allerlei figuurlijk gebruik van vallen, of juist andere werkwoorden die een betekenis hebben die op vallen lijkt. Zoals, voor sommige weermannen, afkoelen.

Over Marc van Oostendorp

Marc van Oostendorp is onderzoeker aan het Meertens Instituut (KNAW). hoogleraar aan de Radboud Universiteit en hoofdredacteur van Neerlandistiek. Hij heeft een website, een YouTube-kanaal en een Twitter-account.
Dit bericht is geplaatst in column met de tags . Bookmark de permalink.

5 reacties op Het koelt af als een baksteen

  1. Bert Mostert schreef:

    Deze zin kan beter : ‘Op internet blijkt ik ieder werkwoord dat ik kon bedenken (afdalen, dalen, duiken, vallen, zakken, zinken) dat een betekenis had over ‘naar beneden gaan’ betekent te kunnen worden gecombineerd met “als een baksteen”.’

  2. Het kan toch ook zijn dat niet “vallen als een baksteen”, maar alleen “als een baksteen” met prioriteit in ons hoofd zit, waarbij combinaties daarmee gradaties van waarschijnlijkheid/bruikbaarheid hebben. Ik vind via Google bijvoorbeeld ook “Ik heb een hoofd als een baksteen.”, “je rijdt als een baksteen”, “Service als een baksteen”, “intelligent als een baksteen” en “liefde als een baksteen”. Wie zoiets zegt, denkt toch niet eerst aan vallen?

    • Het is natuurlijk waar dat ook andere betekenisdimensies van baksteen (zwaar, onflexibel) metaforisch kunnen worden gebruikt. Het ging me hier om deze specifieke betekenisdimensie.

      • DirkJan schreef:

        En nog een klassieke dimensie is dat het wel de moeder der nomens est omens is met luchtvaartdeskundige Benno Baksteen. 🙂

  3. DirkJan schreef:

    Ik vroeg me af of nog was te vinden waar de uitdrukking met een baksteen oorspronkelijk vandaan komt. Dat kon ik niet zo 1 2 3 achterhalen, maar in de Van Dale worden betekenissen in chronologische volgorde van gebruik opgesomd. Zo lees ik van oud naar recent:

    – wegen als een baksteen (zeer zwaar)
    – zinken als een baksteen
    – vallen als een baksteen
    – zakken als een baksteen (examen)
    – het regent bakstenen (hevige regen)

    Duidelijk en begrijpelijk begin en ook niet gek dat er tot op de dag van vandaag allerlei variaties zijn bijgekomen.

Reacties zijn gesloten.