Het probleem met taalverloedering

Door Marten van der Meulen

Jongens, we kunnen ons weer verheugen: er is een nieuw programma over taal op tv! Gisteren was de eerste aflevering van de S.P.E.L.-show. Ik zal eerlijk zijn: mijn maag begon al bij het zien van de titel te borrelen, en ik heb dus ook niet gekeken. De tekst op de website van BNNVARA bracht namelijk een flinke portie antiperistaltiek met zich mee: “Het gemiddelde taalniveau in Nederland daalt: jongeren kunnen minder goed lezen en schrijven dan bijvoorbeeld twintig jaar geleden. De S.P.E.L.-show van Astrid Joosten komt als geroepen.” Alsof zij daar ook maar íets aan gaat veranderen zeg, allemachtig… Een interview in het AD opende bovendien met dit stukje tekst:

Astrid Joosten (60) windt – met dt – zich op. Ze signaleert om zich heen taalverloedering en dat gaat de presentatrice aan het hart. “Ik constateer dat onze taalvaardigheden achteruitgaan.”

Het deed me denken aan een interview met Ad Verbrugge van Beter Onderwijs Nederland (BON). In een stuk op de site van NOS werd hij een tijdje terug als volgt geciteerd:

“Er is sprake van taalverloedering en achteruitgang van de uitdrukkings-vaardigheid in het Nederlands bij mensen die later belangrijke functies in het openbaar bestuur en de rest van de maatschappij innemen.”

Dat begrip, taalverloedering: dat hoor je wel vaker (bijvoorbeeld bij de huidige kampioen taalzeuren Japke-d), maar het is eigenlijk een heel lastig iets. Want wat is het eigenlijk, en hoe kom je erachter of er sprake van is?

Wat is taalverloedering?

Het lijkt simpel: taalverloedering is verloedering op het gebied van taal. Verloedering betekent een verslonzing (aldus Van Dale), en dat is dan weer het ‘door on­zorg­vul­di­ge be­han­de­ling er slor­dig uit doen zien’. Een belangrijk element in de woorden verloedering en verslonzing is -ing: dat betekent dat er sprake is van een ontwikkeling, niet van een statische situatie. Taalverloedering dus impliceert een verloop van tijd. Taalverloedering is altijd iets wat optreedt ten opzichte van een situatie in het verleden. Het is nooit duidelijk of die situatie een bepaald punt is, of dat de taal verloedert in relatie tot een langere periode, maar er is altijd sprake van (laten we sjiek blijven) temporele degradatie. Dit lijkt dus vrij helder: als er sprake is van taalverloedering dan betekent dit dat er nu meer slordige taal wordt gebruikt dan eerder.

Hoe kun je taalverloedering constateren?

Het eerste probleem is de slordigheid. Dat woord suggereert dat er geen sprake is van structurele taalfouten per se, maar van onverzorgdheid. Voor mij impliceert slordigheid een verschrijving, een per ongelukke afwijking. Een student die structureel ‘groter als’ schrijft in plaats van ‘groter dan’ schrijft niet in overeenstemming met de standaardtaalnorm, maar is er sprake van slordigheid? Ik zou zeggen van niet. Dit maakt het idee van slordigheid, en daarmee van taalverloedering, lastig te meten: wanneer is er wel, wanneer geen sprake van? Je zou het taalsysteem van iedere taalgebruiker die je bestudeert in kaart moeten brengen om te zien wat structureel is en wat slordig. Maar goed, een beetje onderzoeker bekijkt dit van alle kanten en operationaliseert een mooie werkdefinitie.

Stel dat je zo’n werkdefinitie hebt, en je weet welke fouten je wil bestuderen. Dan kun je met data aan de slag. Vanwege de tijdsdimensie is het ogenschijnlijk eenvoudig taalverloedering te meten. Je neemt simpelweg een hoeveelheid taaldata (essays van studenten bijvoorbeeld) over een bepaalde tijd, en die vergelijk je met elkaar. Zeg tussen 1900 en 2010 ieder decennium 100 essays, liefst over hetzelfde onderwerp, liefst ongeveer evenveel woorden. Je telt de fouten, vergelijkt de samples, maakt een mooi grafiekje en trekt je conclusies. Makkelijk als een appeltaart, zoals onze Angelse buufjes zeggen.

Is er ‘sprake van taalverloedering’?

Zowel Verbrugge (“er is sprake van taalverloedering”) als Joosten (“Ik constateer dat onze taalvaardigheden achteruitgaan”) zijn zeer categorisch. Hun uitspraken suggereren dat er dus daadwerkelijk vergelijkend onderzoek is gedaan, uitgaande van een werkbare definitie van wat taalverloedering is. Maar hier zit het probleem: dat onderzoek is er niet. Er is (voor zover ik weet) nog nóóit een onderzoek geweest dat twee punten in de tijd heeft genomen en heeft laten zien dat er meetbaar meer slordige fouten worden gemaakt dan vroeger. Er is dus sprake van een gevoel. Dat gevoel kan leiden tot interessant onderzoek, maar het is dus niet gestaafd door data. Om daar zó categorisch uitspraken over te doen, dat is dus je reinste onzin.

Waarom denken we dat er taalverloedering plaatsvindt?

Nu wordt het wat mij betreft interessant: waarom doen Verbrugge en Joosten dan die uitspraken? Waar komt dat gevoel dan vandaan? Daar zijn volgens mij drie oorzaken voor te identificeren. De eerste is een set van cognitieve biases, waaronder de frequency illusion. De bekende taalkundige Arnold Zwicky stelt dat die als volgt werkt: als je iets eenmaal ziet, ga je het steeds meer zien. Dit staat ook wel bekend als het Zwangere Vrouwen Syndroom, waarbij je, als je zwanger bent, opeens overal zwangere vrouwen ziet. Bij taal werkt dat net zo. Bovendien is er de recency illusion: als jij iets pas sinds kort waarneemt, denk je dat iets pas sinds kort voorkomt. En dan heb je bij taal ook nog last van een negative bias: je let meer op dingen die fout zijn. Sowieso vallen dingen die afwijken meer op dan dingen die niet afwijken. Kortom: zowel het feit dat je ‘foute’ taalvormen ziet, als dat je denkt dat het er meer zijn, dat kán allemaal tussen je oren zitten.

De tweede oorzaak kan het Golden Age Syndrom zijn, bekend van de slogan Vroeger Was Alles Beter. Als er sprake is van taalverloedering, dan moet er een periode zijn geweest waarin taal beter was. Wanneer was dat dan? Ook vroeger dacht men dat er sprake was van taalverloedering. Willem Diemer schreef in 1964 bijvoorbeeld al dat leerlingen slecht zijn in taal; in haar oratie haalde Muriel Norde een citaat aan van Cicero, uit 46 voor Christus, waarin min of meer hetzelfde werd gezegd. Met andere woorden: dit is een soort algemeen menselijk nostalgisch gevoel. In de woorden van Woody Allen, in Midnight in Paris:

PAUL The name for this fallacy is called Golden Age thinking.
INEZ Touche.
PAUL The erroneous notion that a different time period was better than the one, one’s living in. It’s a flaw in the romantic imagination of those who find coping with the present too difficult.

En dan de derde oorzaak: mensen hebben geen duidelijk idee van hoe het vroeger was. Nu wordt een docent beroepshalve geconfronteerd met fouten, maar er is geen bewijs dat die fouten vroeger niet óók werden gemaakt. Wie van degenen die nu klaagt las tijdens zijn of haar studietijd alle essays van medestudenten? Niemand. Dikke kans (zeker weten doen we ’t niet) dat daar ook allerhande fouten in stonden. De klager zelf, tsja, die is niet representatief: die is namelijk doorgegaan in academia. Je mag nooit je leerlingen spiegelen aan jezelf, dat is basale pedagogiek.

Laten we maar lekker ophouden over taalverloedering

Kortom: beter onderwijs, prima. Rechtszaak aanspannen om dat te bewerkstelligen: als jullie denken dat dat nodig is, doe je ding dan maar. Een tv-show met spelling, nou ja, als er mensen naar kijken, doe je ding dan maar. Als je iets lelijk vindt (niks ís lelijk, dat is een mening), dan moet dat maar. Maar begin alsjeblieft niet over taalverloedering, want dat is niets meer dan een onbewezen gevoel.

Dit stuk verscheen eerder op het eigen weblog van Marten van der Meulen.

Dit bericht is geplaatst in column met de tags . Bookmark de permalink.

10 reacties op Het probleem met taalverloedering

  1. DirkJan schreef:

    De plaat van de taalverloedering heb ik al vaak gehoord, maar de naald blijft ook hangen bij de artikelen die even hard taalzeuren dat er helemaal geen sprake is van taalverloedering. Toch vraag ik me af wat al die taalliberalen vinden van het toenemende gebruik van bijvoorbeeld fuck, kut, tyfus en tering op sociale media, ook gebezigd door weldenkende en hoogopgeleide lieden. Taalverloedering van het zuiverste water wat ik u brom.

    (Je zou het niet verwachten, maar de meeste taalliberalen spellen gek genoeg ook gewoon volgens de officiële spelling, hoewel sommige zich ook wel spellingsanarchist noemen omdat ze pannekoek, het NRC en sex schrijven. Dat noem ik geen verloedering, maar lachwekkend.)

    • msvandermeulen schreef:

      “de artikelen die even hard taalzeuren dat er helemaal geen sprake is van taalverloedering”. Nee, dat zeg ik helemaal niet. Ik zeg alleen: je kunt niet zeggen dat er sprake is van taalverloedering, want je weet het gewoon niet want zie de blogpost. Wat betreft vloeken etc: dat lijkt me een smaakkwestie. Dat VIND jij wellicht verloedering, maar opnieuw, A dat is een mening en B het woord ‘taalverloedering’ past daar misschien niet goed bij want dat suggereert slordigheid terwijl me dit toch echt expres lijkt.

  2. Het lijkt mij dat je ook zonder onderzoek trends kunt waarnemen. Ad Verbrugge is docent sinds de jaren 1990 en ziet dus al een paar decennia werkstukken van eerstejaars voorbijkomen. Astrid Joosten ziet al een stukje langer de resumés van vele kandidaten van Twee voor Twaalf. Verbrugge spreekt ook veel collega’s met vergelijkbare ervaringen.Zo tekent zich toch een trend af. Er zijn ook verklarende factoren, bijvoorbeeld dat actieve taalvaardigheid minder intensief geoefend wordt.

    Zonder grondig onderzoek te doen kun je ook waarnemen dat er nu vaak polariserend in plaats van overtuigend betoogd wordt. Bovenstaand stuk is daar een voorbeeld van: je zult Astrid nooit overtuigen als je vertelt dat je haar show niet eens bekeken hebt!

    • msvandermeulen schreef:

      Beste Wouter, het probleem met die trends blijft echter dat er dus blijkbaar in de jaren 1960 ook minstens één docent was die een dergelijke trend dacht waar te nemen. En dat Cicero die trend óók zag, 2000 jaar geleden. Hoe kan dat? Dát doet mij vermoeden dat er iets anders aan de hand is. De factor die je noemt zou best een verklaring kunnen zijn, maar dat is voorlopig een hypothese, en dat is nou precies de aard van het probleem. Precies wat ik al schrijf: “Dat gevoel kan leiden tot interessant onderzoek, maar het is dus niet gestaafd door data. Om daar zó categorisch uitspraken over te doen, dat is dus je reinste onzin.”

      Wat betreft het overtuigen van Astrid Joosten: het gaat me helemaal niet om de show, dus dat ik die niet kijk, dat lijkt me geen probleem. Het gaat me om wat er in dat interview staat. Overigens: ik probeer alleen maar een fenomeen te verklaren. Nadat ik heb geprobeerd uit te leggen waarom het begrip volgens mij onhandig is en het fenomeen onbewezen, roep ik op tot het niet meer gebruiken van de term. Dat is toch niet zo polariserend?

  3. Johanna van Zwet schreef:

    Misschien gaat er achter het gebruik van de term taalverloedering het ongenoegen schuil dat er mensen zijn, blijkbaar vooral jonge, die zich niet houden aan de afgesproken taalregels. Ze kleuren buiten de lijntjes. Foei.

    Ieder die ouder is (geweest) van een puber weet dat het een onderdeel is van volwassenwording om je niks gelegen te laten liggen aan de spelregels en juist te experimenten, liefst zo spontaan mogelijk. Dat verlegt grenzen en maakt dat we met z’n allen niet vastroesten.

    Moeten we de regels dan maar afschaffen? Daar pleit ik nu ook weer niet voor, maar als je je erover opwindt, krijg je het steeds benauwder.

  4. Manfred schreef:

    Taalbeheersing is belangrijk. Dus als de taal verloedert dienen wij ons die verloedering eigen te maken.

  5. Henk Smout schreef:

    Atentie, tollereren, ielegaal, addekwaat, ekspliziet, konzert, dezember, bagataliseren, het nrc, horen in Westfriesland, normalieter enz., enz.

    • msvandermeulen schreef:

      Ik zie alleen een lijst woorden die niet volgens de huidige norm zijn gespeld. Wat wil je daarmee zeggen?

      • Henk Smout schreef:

        Gespeld? Uitgesproken! En op radio en tv is bagataliseren in de meerderheid, ook bij lieden die niet zomaar voor geletterd, maar zelfs voor intellectueel doorgaan!

  6. Gerard van der Leeuw schreef:

    Het is niet zozeer de taal die verloedert, maar de beschaving. Zie Trump. En taal is daar slechts een aspect van. Dat het spellen domweg achteruit gaat kan iedereen dagelijks om zich heen constateren. Je kunt dat een ‘mening’ noemen, maar dat verschuift het probeem natuurlijk alleen maar en lost dus niks op. Ik kijk helemaal geen t.v. en heb dus ook niks (niets) gezien.

Reacties zijn gesloten.