Danken we rijmschema’s aan de multiculturele samenleving?

Door Marc van Oostendorp

Ik ben me de laatste tijd aan het verdiepen in het rijm. Het is een eigenaardig verschijnsel, bijvoorbeeld gezien vanuit een historisch perspectief. Tot ergens in de middeleeuwen hadden de Europese talen geen (eind)rijm.

Althans, dichters uit de klassieke oudheid zoals Vergilius gebruikten het een enkele keer min of meer toevallig als een klankeffect, maar zeker niet doorheen een heel gedicht. Er gold een beetje wat nu voor proza geldt: je probeerde rijm te vermijden als een goede dichter, zij het dat je die regel een enkele keer kon breken om het verband tussen twee woorden aan te tonen.

Maar vanaf de 12e eeuw rijmen alle Europese talen waarin literatuur wordt gemaakt ineens volop. De middelnederlandse literatuur heeft bijvoorbeeld een paar prozateksten, maar alles wat in dichtvorm is geschreven, rijmt ook. En datzelfde geldt voor andere literaturen, al worden her en der ook zogeheten ‘blanke’, dat wil zeggen: rijmloze, verzen geschreven, vooral in langere teksten in dichtvorm, zoals toneelstukken.

Vormen

Ergens in de 18e of 19e eeuw (het hangt een beetje van de literatuur af) beginnen er ook meer lyrische teksten te verschijnen zonder rijm, en bijvoorbeeld in de Nederlandse poëzie is het rijm langzaam maar zeker in onbruik geraakt. Er zijn nog dichters die rijmen, maar inmiddels is het gebruik van rijm altijd iets opmerkelijks, een statement. Tegelijkertijd is rijm buiten de literatuur (sinterklaasgedichten, amateurgedichten) nog steeds hét kenmerk van poëzie. Ook dit is geloof ik inmiddels de situatie in heel Europa.

Zowel de vraag waarom dat rijm ooit opkwam, en waarom het weer verdween. Vooral de eerste vraag vind ik intrigerend. Het is duidelijk dat ook in andere kunsten alle Europese landen elkaar altijd hebben beïnvloed, maar dat dit ook in de middeleeuwen al gold voor wat de ‘volkstaal’ werd genoemd – alles wat geen Latijn was – is bijzonder intrigerend. Vooral omdat het Latijn, in ieder geval in zijn klassieke vorm, dus niet van rijm hield. (Dat veranderde overigens wel in diezelfde periode.) Hoe ging dat in zijn werk? Hoe imiteerde je in jouw taal vormen die je hoorde in een andere taal?

Cultuur

En waar kwam dat rijm vandaan? Er blijkt hierover een bijzonder intrigerende theorie te zijn: uit de Koran. Dat boek, dat zelf gebruik maakte van literaire middelen die Arabische dichters al gebruikten, wordt regelmatig gerijmd. In Andalusië zouden Romaanstalige dichters dat vervolgens van Arabische collega’s hebben geleerd, en omdat die dichters op hun beurt de basis legden voor de Romaanse dichtkunst, de troubadours en wat niet al, zou dat rijm dus op die manier tot ons zijn gekomen. Islamisering tot en met!

Er zijn ook wel wat problemen met die theorie. In Ierland werd in de zevende eeuw bijvoorbeeld ook al druk gerijmd, zowel in het Iers als in het Latijn; bovendien was dat rijm in de eeuwen eerder al af en toe geprobeerd, zij het nooit zo systematisch. Dat is te vroeg om al aan de invloed van de islam toe te schrijven. Ook elders kwam rijm al sporadisch voor, het is kennelijk iets heel natuurlijks.

Schema

In zijn monumentale boek A History of European Literature dat ik momenteel aan het lezen ben, biedt Walter Cohen de volgende oplossing: niet zozeer het rijm danken we aan de klassieke Arabische cultuur, als wel het rijmschema, een plan van welke regels er op welke rijmen in een lyrisch gedicht. Zulke rijmschema’s vind je aantoonbaar voor het eerst in Arabische gedichten in Andalusië, voordat ze door Occitaanse dichters worden overgenomen. (Zoals de islamitische culturen nog zeker de hele middeleeuwen de Europese letteren blijven beïnvloeden: niet alleen de Arabische, maar ook de Perzische.)

Nu is het interessante daarvan dan weer dat die rijmschema’s op hun beurt weer alleen in Andalusië konden ontstaan omdat de Arabische dichters daar, in contact met de Romaanse cultuur, kennis maakten met de strofe, want de Grieken en Romeinen deelden hun lyriek al in vastgebakende groepjes regels met steeds dezelfde structuur. Oudere Arabische poëzie bestond alleen uit (rijmende) regels die aan elkaar geregen werden tot het klaar was; in Andalusië begonnen ze strofevormen te ontdekken en te implementeren in hun dichtkunst. Een rijmschema dat ingewikkelder is dan aabbcc kun je natuurlijk alleen maar bedenken als je ook strofes had.

In die zin (en als dit allemaal klopt) hebben we strofes dus te danken aan de multiculturele samenleving die het vroeg-middeleeuwse Andalusië was.