Wat kun je leren van de betekenis van een plaatsnaam?

Dit stuk verschijnt in het kader van de Nieuwsbrief Neerlandistiek voor de klas. Het bevat geen origineel onderzoek, maar is een vereenvoudigde weergave van recent onderzoek op het gebied van het Nederlands, speciaal bedoeld voor leerlingen van de middelbare school.

Door Marten van der Meulen

Ik woon in Utrecht, maar wat betekent die naam? De studie van plaatsnamen is niet alleen interessant voor taalkundigen, maar ook voor historici. Zo leer je niet alleen iets over de taal van onze verre voorouders, maar vind je ook sporen van hun belevingswereld terug in plaatsnamen die nog steeds bestaan. Een van die sporen is de godsdienst: onderzoek naar sporen van godsdienst in plaatsnamen levert verrassende resultaten op.

Het bestuderen van plaatsnamen

De studie van plaatsnamen wordt toponymie genoemd. Hieronder vallen dus plaatsnamen van dorpen, steden en andere bewoonde plaatsen, maar bijvoorbeeld ook de studie van heuvels, bergen en meer geografische kenmerken. Waarom zou je dat doen, zulke geografische namen bestuderen? Daar zijn allerlei redenen voor. Die plaatsnamen betekenen vaak iets: ze zijn niet willekeurig gekozen.

Neem Oegstgeest. Daar is tegenwoordig niks van te breien: is dat vernoemd naar een bepaald type geest dat daar vroeger spookte? Nee, zeker niet. Het betekende oorspronkelijk zoveel als ‘de geestgrond van Oosegeer’, zo legt onderzoeker Peter-Alexander Kerkhof hier uit. Die herkomst is interessant, omdat het betekende dat de plaats waarschijnlijk gesticht is door een Fries.

Hoe dan?

Het voorbeeld van Oegstgeest laat goed zien hoe ondoorzichtig plaatsnamen soms zijn. Zo zijn er nog veel meer. Wat te denken van Bathmen, Den Helder, Chaam, Haarlem, Sexbierum, Sittard? Er zijn heel veel plaatsnamen waarvan je niet direct ziet wat ze betekenen of waar ze van afstammen. Om daarachter te komen moet je terug in de geschiedenis. De laatste jaren zal zo’n naam niet veel meer veranderd zijn, maar er moet een moment zijn geweest waarop de plaatsnaam nog wel iets betekende. Soms kun je de de woorden waaruit een plaatsnaam is opgebouwd uitzonderlijk herleiden, soms zul je terugmoeten zoeken naar oudere spellingen van een plaatsnaam.

Je kunt dat doen door allereerst oude kaarten te bekijken. Die zijn handig, want daar staat de plaatsnaam als het goed is meteen op de juiste plaats. Je kunt ook in archieven gaan zoeken, of in oude brieven of andere bronnen. Het wordt dan al wel lastiger om zeker te weten dat de naam die je vindt ook daadwerkelijk past bij de plaats waar je naar op zoek bent. Vervolgens kun je ook op zoek naar omgevingsfactoren. Als je bijvoorbeeld weet dat er in de buurt van Kerkrade veel bossen werd gerooid in de tijd dat die stad werd gesticht, dan is het al makkelijker om –rade aan rooien te koppelen. Plaatsnaamkunde wordt geholpen door wat we verder weten over de geschiedenis van een streek, maar andersom kan het ook helpen bij het begrijpen van die geschiedenis.

Oude godsdienst

Plaatsnamen zijn in sommige gevallen heel weinig veranderlijk. Sommigen plaatsen worden al eeuwenlang met hetzelfde woord aangeduid. Zelfs als de mensen die er wonen inmiddels een andere taal spreken dan de oorspronkelijke bewoners. Neem de naam Nijmegen. Die naam gaat terug op twee Keltische woorden: novio ‘nieuw’ en magos ‘veld’. Inmiddels zijn er nauwelijks meer sporen van de Kelten in Nederland: in de taal slechts een woord of vijf. Een ander cultureel fenomeen waar nu nauwelijks meer iets van over is, is de Germaanse godsdienst. Plaatsnamen met een religieuze connotatie komen ontzettend veel voor: denk alleen al aan alle plaatsen met het woord kerk erin, zoals Ridderkerk en en Heemskerk. Maar verwijzingen naar de Germaanse godsdienst, vinden we die nog?

Arend Quak deed onderzoek naar zogenaamde Germaanse sacrale plaatsnamen. Dat zijn namen waarvan een element een relatie heeft met een pre-christelijke godsdienst. Die plaatsnamen moeten ontstaan zijn vóór de inwoners van het Nederlands taalgebied overgingen op het christelijke geloof in de 7e en 8e eeuw. Daarna werden er alleen vanuit de nieuwe religie nog plaatsnamen gegeven. Het onderzoek laat zien dat er maar héél weinig sacrale plaatsnamen zijn in Nederland en België. Eigenlijk is er, zo stelt Quak, maar een handjevol: Donderslag (Donar), Anlier, Asselier, Auler (allemaal ‘goddelijk bosachtig terrein’), Alfberg (‘berg van de elven’), Wijhe (‘heiligdom’) en Heilo (‘heilig bos’). Vervolgens zijn er wat twijfelgevallen: Woensel en Woensdrecht zouden bijvoorbeeld een relatie met de god Wodan kunnen hebben, maar zouden ook op een persoonsnaam terug kunnen gaan. Ermelo zou een sacraal karakter kunnen hebben, maar ook kunnen zijn vernoemd naar het volk de Ermiones. Elst zou terug te voeren zijn op een betekenis ‘woonplaats bij een tempel’,

Quak vindt dus uiteindelijk maar een klein aantal plaatsnamen die teruggaan op godsdiensten vóór de Romeinen. Zo’n stuk of 7, dat is erg weinig op de ongeveer 2000 toponiemen die we kennen van voor het jaar 1200. Deze zeldzaamheid vinden we ook in Duitsland, maar niet in Scandinavië en Engeland: daar zijn juist veel meer sacrale plaatsnamen. Hoe komt dat? De onderzoeker denkt dat de missionarissen op het continent veel strenger waren, en plaatsnamen dus hebben aangepast. Waarom er hier zoveel strenger werd opgetreden dan in bijvoorbeeld Zweden is niet duidelijk. Misschien waren onze voorouders weerbarstiger, en moesten ze met hardere hand worden onderdrukt.

Bronnen

Kerkhof, P.-A. (2014). ‘Hoe de Friezen Oegstgeest hebben gesticht’. Nemo Kennislink.

Plaatsengids.nl. ‘Kerkrade‘. 2018.

Quak, A. (2002) ‘Germaanse sacrale plaatsnamen in de Nederlanden’, Naamkunde 34.

Sijs, N. van der (2001) Chronologisch woordenboek. Uitgeverij L. J. Veen: Amsterdam/Antwerpen. p. 218-221

 Sijs, N. van der (samensteller). (2010). ‘Nijmegen (geografische naam)’. in Etymologiebank.

Mogelijke opdrachten

  1. “Ik woon in Utrecht, maar wat betekent die naam?” Ja, wat is de betekenis van Utrecht? Zijn er andere plaatsnamen waar elementen van de naam Utrecht terugkomen?
  2. Neem de naam van de plaats waar jij woont. Kun je de herkomst daarvan achterhalen?
  3. De herkomst van veel plaatsnamen wordt ook verklaard door een verhaal. Kun je voor de volgende plaatsnamen achterhalen hoe de naam wordt verklaard?
    1. Leiden
    2. Bern
    3. Wierum
    4. Antwerpen
    5. Warschau