Spelen met de Marokkaanse ‘sj’

Door Marc van Oostendorp

Een van de eigenaardigheden van het moderne Gouds is dat je ‘sjchoon’ zegt in plaats van ‘schoon’. Dat blijkt uit een nieuw artikel van Khalid Mourigh in Nederlandse taalkunde.

Dat Gouds wordt dan wel alleen (of overwegend) gesproken door jonge Marokkanen in Gouda. Als Mourigh aan een aantal van hen vraagt ‘wat is (…) typisch Gouds?’, dan komen zij met dit voorbeeld. De Marokkanen zijn dan ook een vrij grote groep in Gouda: ze vormen ongeveer 10% van de bevolking, in geen enkele andere Nederlandse stad ligt dat percentage hoger. Die sj gebruiken Marokkaanse Nederlanders buiten Gouda ook, maar kennelijk staat noch het feit dat er veel Goudenaren zijn zonder Marokkaanse wortels noch veel Marokkanen zonder band met Gouda in de weg dat het verschijnsel als ‘typisch Gouds’ kan worden ervaren.Mourigh gaat in zijn artikel uitgebreid in op allerlei aspecten van die sj. Hij laat bijvoorbeeld zien dat de Marokkaanse jongeren die hij interviewde, het alleen op bepaalde momenten gebruikten. Het is geen teken dat ze niets anders kunnen, of dat Marokkaanse Nederlanders nu eenmaal altijd zo praten. Het is iets dat ze gebruiken om de situatie te weerspiegelen.

Mourigh vertelt bijvoorbeeld hoe hij een jongen sprak in de kleedkamer van een sportclub. Die jongen was eerst nogal op zijn hoede, sprak standaard-Nederlands met zelfs een ‘Gooise’ r, en als hij over school sprak, zei hij: school:

  • Ik heb nu vijf jaar lang Duits gehad hier op school.

Pas als het gesprek wat losser wordt, en gaat over hoe hij een andere Marokkaanse jongen zou bejegenen, duikt af en toe sjchool op:

  • Op sjchool komt er iemand weet je hij is Tunesisch.

Interessant is wat Mourigh zegt over de oorsprong van de sj. Die is natuurlijk gelegen in het accent dat de eerste generatie Marokkanen had, die het Nederlands (anders dan de huidige generaties) als vreemde taal moest leren. De jongeren nemen dat nu over en hoewel ze dus duidelijk weten dat in het ‘officiële’ Nederlands (dat je bijvoorbeeld spreekt tegen een wetenschapper die jou benadert in de kleedkamer) anders is, gebruiken ze dat om de situatie af en toe wat te kleuren.

Maar waarom zei die eerste generatie dan sjchool? Het Berber en het Arabisch hebben allebei best een s klank, zoals ze ook een sj-klank hadden. Hun probleem was echter dat ze geen Nederlandse les hadden en de taal zelf moesten reconstrueren uit wat ze om zich heen hoorden. En de Nederlandse s klinkt in de oren van veel niet-Nederlandstaligen als een sj (ik schreef er hier over en heb er onlangs ook een video over gemaakt). En dus maakten ze er een volle sj van.  Een volle sj waar hun kleinkinderen nu mee spelen.