De k als universele medeklinker

Door Marc van Oostendorp

Het fijne van internet is dat je er niet alleen kunt kijken naar plaatjes van jonge kittens, maar ook naar schema’s met klanken. Zoals dit, dat tot mijn onuitsprekelijke geluk zomaar ineens langs kwam op het internet:

Het is volgens mij een redelijk betrouwbaar plaatje, in de zin dat het gebaseerd is op een zorgvuldig samengestelde database <deze> waarin mensen voor een groot aantal talen hebben opgetekend welke klanken er precies in gebruikt worden, en dat de kaart lijkt te zijn samengesteld door een serieuze onderzoeker. (En waarom zou iemand hier niet serieus over zijn?)

De meest voorkomende klanken, de klanken die in bijna alle onderzochte talen voorkomen, zijn dus de klinkers i en a en de medeklinkers m en k. Als we de lat iets lager leggen (klanken die in meer dan 80% van de talen voorkomen), komen daar de medeklinkers n, p, j en w en  en de klinker u (oe) nog bij.

Hoe serieus dit allemaal ook is gedaan, je moet hierbij toch nog voorzichtig zijn. Het is bijvoorbeeld enigszins verbazingwekkend dat de k hoog scoort en de t veel lager. Die twee klanken liggen dicht bij elkaar: de ene maak je door de voorkant van je tong tegen je verhemelte te leggen en daarmee de luchtstroom korte af te sluiten, de andere door datzelfde te doen met de achterkant van je tong. Dat is maar een paar millimeter verschil – een hoorbaar verschil voor minstens 70% van de wereldbevolking, maar toch een klein verschil.

Explosie

Het verschil is in ieder geval zo klein dat sommige talen het niet maken. Het Hawaiiaans is een voorbeeld van zo´n taal. Daar is een klank die soms als een t wordt uitgesproken en soms als een k (en soms als iets ertussen in), maar in de database wordt dan maar een symbool opgenomen, en dat is een beetje afhankelijk van een vrij willekeurige keuze die degene die het onderzoek heeft gedaan toevallig neemt. Nu is het Hawaiiaans nog een vrij precies onderzochte en gedocumenteerde taal, zodat we weten hoe het zit, maar dat geldt niet per se voor andere talen.

Het lijkt dus beter om te zeggen dat de basisverzameling van medeklinkers uit een taal bestaat uit een  medeklinker die je maakt met je lippen (m) en een die je maakt met je tong (t-k). Bij die tongmedeklinker sluit je je mond even af, laat je de lucht de holte binnenstromen zodat er enige druk ontstaat en laat je dan los. De korte explosie die dan ontstaat is de klank van de t of k. Bij de m maak je de afsluiting met je mond, maar doe je bovendien nog iets anders. Je laat je stembanden trillen en bovendien laat je de lucht door je neus naar buiten gaan. Er ontstaat dus geen explosie; de m heet een neusklank.

Demiurg

Dat het op die manier verdeeld is, is ook te begrijpen. Er bestaat ook een neusklankversie van de k: de ng (en van de t: de n). Het is fijn als de twee medeklinkers op zoveel mogelijk manieren van elkaar verschillen. Er bestaat ook een neus- en stembandloze verzie van de m: de p. Maar je stembanden laten trillen en de lucht door je neus laten stromen is mechanisch net wat gemakkelijker als je je lippen sluit dan wanneer je de afsluiting met je tong maakt. Dus is het verstandig om als je twee medeklinkers hebt, precies de m en de t-k te kiezen.

Maar wie was er dan zo verstandig? Er is waarschijnlijk geen ontwerper geweest, geen demiurg die alle talen heeft gemaakt. Er zijn alleen de vele generaties van sprekers geweest, die steeds op gevoel hebben gekozen voor klanken die voldoende onderscheiden zijn en niet te ingewikkeld om te maken.

Klankkast

Bij de klinkers zie je dat ook. De i en de a liggen zo ver uit elkaar als klinkers maar kunnen liggen: bij de i is je mond een dun spleetje en staat ook nog de voorkant van je tong omhoog, zodat het geluid uit een kleine holte komt, bij de a staat hij juist wijd open. De klankklast van de mond heeft dus een totaal andere vorm, en dat veroorzaakt een totaal ander geluid. Bij andere klinkers staat de mond altijd iets minder open dan bij de a en net iets dichter dan bij de ie. Er is nog één andere dimensie voor klinkers: je lippen kun je ook nog ronden. De meest extreme vorm daarvan geeft de oe-klank.

Een slimme marsman die nog nooit een mens gezien heeft, maar wel deze klanken, kan dus het een en ander afleiden over het menselijk lichaam van bovenstaande tabel. Als hij tenminste Twitter leest.