Etymologie: wroeten

Door Michiel de Vaan

wroeten ww. ‘woelen, graven’

Middelnederlands vroeten (1285), wroeten (1350–1420), wruedt ‘wroet’ (ca. 1400). Nieuwnl. wroeten (1540), wrooten (1573), vroeyen (Brussel, 1693). Centrale en oostelijke dialecten hebben een klinker eu of uu die op umlaut van de (pendant van) oe teruggaat, bijv. vruten, vreuten in Antwerpen, Noord-Brabant, Noord-Limburg, Utrecht, Gelderland, Overijssel; daarentegen vroete(n) in Vlaanderen, Zeeland en Holland. Afleidingen: wroetelen ‘voortdurend wroeten, uitsloven’ (1617); wroet v. ‘snuit, smoel; soort ploeg; mol’, Oost-Nederlands vreute, vruut.

Verwante vormen: Middelnederduits wrōten ‘wroeten’, wrōte m. ‘mol’, Oudhoogduits ruozzen ‘ploegen, omwoelen’, Middelhd. rüezel ‘snuit (van een varken)’, Mohd. Rüssel ‘snuit, slurf’ (dus eigenlijk ‘wroeter’); MoWFri. wrotte ‘wroeten’, Oudengels wrōtan ‘wroeten’, wrōt ‘snuit’, MoE root ‘omwoelen’; Oudnoors róta ‘wroeten’, rót o. ‘ophef’.

De Nederlandse dialecten wijzen op Proto-Germaans *wrōtjan-, maar het Engels en Scandinavisch zetten umlautloos *wrōtan- voort. Binnen het Germaans kunnen deze woorden verbonden worden met het ww. *wratōjan- ‘reizen’ zoals in Gotisch wraton, Oudnoors rata ‘reizen’. Het verschil tussen oe en a in wroeten versus *wrat- is vergelijkbaar met dat tussen Nl. woelen (uit *wōljan) en PGm. *wal(l)on- ‘rollen, draaien, zwerven’ (Kroonen 2013: 571), Nl. walen ‘draaien, wentelen’, Mnl. wallen ‘reizen, trekken’. Ook de betekenissen hangen bij beide paren op gelijke wijze met elkaar samen: het ww. met korte *a (*wrat-, *wal-) heeft de betekenis ‘ronddraaien, reizen, zwerven’ (ervan uitgaande dat ‘reizen’ uit ‘rondgaan’ komt) terwijl het ww. met de lange *ō (*wrōt – *wōl) daarvan afgeleid is en een herhaalde beweging uitdrukt, ‘heen en weer draaien, ronddraaien’ > ‘wroeten, woelen’.

Verwanten van *wrat- en *wrōt- buiten het Germaans zijn onzeker. Voor ‘wroeten’ is aan een verbinding met Latijn rōdō ‘knagen’, rōstrum ‘snavel, snuit’ (< rōd-trom) gedacht, dat uit *wrōd- kan komen; maar met de betekenis van *wrat- ‘rondgaan, reizen’ is ‘knagen’ moeilijker te verbinden.