Etymologie: vroed

vroedmeesterpad
De vroedmeesterpad heet niet voor niets zo.

Door Michiel de Vaan

vroed bn. ‘verstandig’

Vroegmiddelnl. vroet, vroede (1212–1223, als toenaam), vrut (1240) ‘wijs, verstandig’, Nieuwnl. vroet (1503), vroede. Tot de afleidingen behoren o.a. Mnl. vroeden (1240) ‘verstand hebben; tot inzicht brengen’; Mnl. bevroeden ‘meedelen; begrijpen’ (1265-1270), Nnl. bevroeden ‘inlichten; begrijpen’ (bevroeden 1509, bevroeyen 1555, bevroen 1539); Mnl. ghevroeden (1285) ‘inzien, weten’; Mnl. froschep (1236), vroescap (1285), vrutscap (1240) ‘wijsheid, verstand’, Nnl. vroedschap ‘wijsheid’ (1517 vroetscap, 1562 vroeschap), ‘bestuurscollege’ (1500 vroescip, 1501 vroetscap). De vorm vroeschap, waarin t door assimilatie aan s verdwenen is, stamt vooral uit westelijke dialecten. Voorts betekent vroed- ‘verloskundig’ in samenstellingen als Mnl. en Nnl. vroedmoeder (1434–1436 vroemoeder, 1450–1470 vroemoer, 1485 vroetmoeder), vroedvrouw (zie onder dat lemma), en Nnl. vroedmeester ‘mannelijke verloskundige’ (1699).

Verwante vormen: Oudsaksisch frōd bn., frōdon ww., Middelnederduits vrōd bn., Oudhoogduits fruot bn., fruoten ww., fruotī zn. f., Oudfries en Oudengels frōd bn., OFri. frōdskip ‘oordeelsvermogen’, bifrōdia ww. ‘bevroeden’, Oud-IJslands frōðr, Gotisch froþs ‘verstandig, wijs’, frodei f. ‘verstand’.

Voor het bn. kunnen we Proto-Germaans *frōda- ‘wijs, verstandig’ reconstrueren, een afleiding van het ww. *fraϸjan ‘begrijpen’ uit PIE *prot-je-. Terwijl *frōda- een frequent type deverbale afleidingen met *-ō- vertegenwoordigt, is het Ohd. bn. frad ‘ijverig, bekwaam’ waarschijnlijk ouder, en gaat op PIE *prot-o- terug. Deze woorden zijn verwant met Litouws pràsti ‘aanwennen’, Lets prast ‘begrijpen’, Oudpruisisch inf. issprestun ‘begrijpen’, isspresnan (acc.sg.) ‘verstand’, met een stam *prat- uit PIE *prot-. Zekere verwanten van deze Germaans-Baltische woordfamilie in andere Indo-Europese talen zijn nog niet herkend.

Literatuur: F. Heidermanns, Etym. Wb. der germ. Primäradjektive, 1993, p. 210 en 217-218.