Wees alsjeblieft beleefd

Door Marc van Oostendorp

Wie het gezelliger wil maken, grijpt niet onmiddellijk naar de gebiedende wijs. Wie met zinnen strooit als

  • Ruim de keuken op,

wordt niet onmiddellijk als beleefd gezien.

Toch zijn er wel verschillen, laat een groep Nijmeegse onderzoekers onder aanvoering van Helen de Hoop zien in een artikel in de onlangs verschenen bundel Linguistics in the Netherlands 2016.

Er zijn wel verschillen, laten de onderzoekers zien. Je kunt bijvoorbeeld verschil maken tussen bevelen waarbij vermoedelijk vooral de spreker belang heeft – zoals de opdracht om de keuken op te ruimen –, en gebiedende wijzen waarbij vermoedelijk vooral de luisteraar belang heeft, zoals:

  • Neem een stukje taart.

Raadgevingen

De Hoop en haar medeauteurs wijzen erop dat de Engelse filosoof Thomas Hobbes het verschil al kende: “Command is where a man saith, ‘Do this,’ or ‘Do not this,’ without expecting other reason than the will of him that says it.” En: “Counsel is where a man saith, ‘Do,’ or ‘Do not this,’ and deduceth his reasons from the benefit that arriveth by it to him to whom he saith it.”

Dat proefpersonen in een Nijmeegs experiment bevelen (commands) minder beleefd vonden dan raadgevingen (counsels), is misschien niet zo vreemd. Ze wilden in hun onderzoek vooral bekijken hoe we met kleine woordjes de boodschap net iets beleefder kunnen maken.

Neerbuigend

Maar even doet dat bijvoorbeeld:

  • Ruim maar even de keuken op.
  • Neem maar even een stukje taart.

Dit soort zinnen worden door de meeste proefpersonen net wat beleefder vonden; en het werkte vooral bij het echte bevel, van de keuken, waarschijnlijk omdat dat meer verzachting kan gebruiken. In mijn oren klinkt het voorbeeld met de taart zelfs een beetje neerbuigend en daarmee ook niet per se beleefd.

Verwarrender resultaten kregen de onderzoekers als ze alsjeblieft toevoegden:

  • Ruim alsjeblieft de keuken op.
  • Neem alsjeblieft een stukje taart.

De onderzoekers dachten dat alsjeblieft juist vooral een raadgeving beleefder zou maken, maar de proefpersonen bleken deze zinnen eigenlijk helemaal niet beleefder (of onbeleefder) te vinden. Dat komt misschien doordat mensen relatief vaak irritatie hoorden in zinnen als ‘Maak er alsjeblieft een mooie dag van’.

‘Alsjeblieft’ toevoegen is in het moderne Nederlands helemaal geen kwestie van  beleefdheid, concluderen de onderzoekers. Het is vooral een manier waarop de spreker benadrukt dat hij iets graag wil. Dat kan soms vriendelijk uitpakken, maar soms ook ongeduldig of geïrriteerd.