Een goede kilometer

Door Marc van Oostendorp

15079062_2146218272270502_8253785912488183575_nIn het internationale netwerk van taalkundigen dat ik op Facebook om me heen heb, ontstond beroering toen een Weense collega met het bijgaande plaatje aan kwam zetten. Hoe zit de hier gebruikte constructie gut 1/2 Liter eigenlijk in elkaar? Om precies te zijn: wat doet gut daar?

Een deel van de discussie ging erover dat je een soortgelijke constructie ook in andere talen hebt (un bon demi litre, nu bbone mezze litre, en god halvliter, a good half litre).

Nu staat het lidwoord in al die gevallen ergens anders dan op het Duitse soeppakje, dat niet zegt ein guter halber Liter maar gut ein halber Liter. De laatste uitdrukking kun je geloof ik in het Nederlands ook wel marginaal gebruiken, maar je doet het dan liever met ruim (daarop wees ook de Nederlandse taalkundige Rutger Kiezebrink in die Facebook-discussie). Ruim kun je aan de andere kant weer niet gebruiken als gewoon bijvoeglijk naamwoord:

  • goed een halve liter, goed een kilometer [beetje vreemd]
  • een goede halve liter, een goede kilometer [goed]
  • ruim een halve liter, ruim een kilometer [best]
  • een ruime halve liter, een ruime kilometer [vreemd]

Over de precieze syntactische structuur van deze constructies zou iemand een leuke scriptie kunnen schrijven: waar staat ruim precies als het voor het lidwoord staat? Hoezo kan goed de maateenheid een half bepalen wanneer hij tussen een en half instaat? En hoezo zijn ruim en goed verschillend?

En wat dat laatste betreft: is het toeval dat ruim een tegenovergestelde heeft (krap), maar goed niet?

  • slecht een halve liter, slecht een kilometer [uitgesloten]
  • een slechte halve liter, een slechte kilometer [uitgesloten]
  • krap een halve liter, krap een kilometer [goed]
  • een krappe halve liter, een krappe kilometer [vreemd]

(Om precies te zijn kun je natuurlijk wel ‘een slechte kilometer’ zeggen, maar niet met de bedoelde betekenis: ‘omdat we moesten klimmen en het begon te regenen hadden we een slechte kilometer’.)

En: andere talen hebben niet zo’n woord als ruim (dat specifiek betekent: iets meer dan de aangegeven maat). Waarom niet? En waarom doen we het in dat geval allemaal met goed?