Het zogenaamde ‘hotel’

Door Marc van Oostendorp

hotelWat betekent zogenaamd? Er worden, zegt de Kasselse taalgeleerde Holden Härtl in een nieuw artikel, meestal twee mogelijke betekenissen onderscheiden (eigenlijk heeft hij het over sogenannt, maar ik doe maar even net alsof dat hetzelfde woord is; volgens mij kan dat wel):

  • Een zogenaamde sepsis ontstaat door het verspreiden van bacteriën in het bloed.
  • Het zogenaamde hotel bleek een afgetrapte bende.

Simpelste

De eerste betekenis is zoiets als dit is hetgene dat we sepsis noemen, een identificerende betekenis, kortom. De tweede betekenis is: men zegt wel dat dit een hotel is, maar dat is helemaal niet zo.

Volgens Härtl zijn het niet twee echt verschillende betekenissen, maar is er maar één (ongeveer: ‘men noemt dit zo’), die wordt geïnterpreteerd naar gelang de context. De eerste interpretatie, die je de simpelste zou kunnen noemen, vind je bij weinig voorkomende woorden zoals sepsis; de tweede wordt juist afgedwongen door algemeen gangbare woorden als hotel.

Ironisch

Het idee is ongeveer dat in het laatste geval de luisteraar ook wel begrijpt dat hier niet een lesje wordt gegeven in wat men zoal een hotel noemt; het is bijvoorbeeld gek om de tweede zin hieronder te zeggen:

  • Dit is wat ik sepsis noem.
  • Dit is wat ik een hotel noem. [vreemd]

Omdat de eerste interpretatie niet beschikbaar is, gaat men dus uit van een ironische: een ‘zogenaamd hotel’ is iets dat door deze of gene misschien een hotel wordt genoemd, maar dat helemaal niet is.

Bende

Interessant is dat aanhalingstekens allebei de nuances kunnen hebben:

    • Een ‘sepsis’ ontstaat door het verspreiden van bacteriën in het bloed.
    • Het ‘hotel’ bleek een afgetrapte bende.

Dat is een argument voor de stelling dat het niet gaat om twee verschillende betekenissen, maar om twee interpretaties van dezelfde betekenis. Als iets benoemd wordt dat al als bekend kan worden gezien, mag je ervan uitgaan dat dit een ironische betekenis krijgt: een ‘hotel’ ís zeker geen hotel.

Onopgehelderd

Wat Härtl niet zo goed verklaart is waarom een zogenaamd hotel of een ‘hotel’ altijd iets minder is dan een hotel. Je zegt niet zo snel:

  • Het zogenaamde ‘hotel’ bleek een waar lustoord met wuivende kokospalmen.

Het gekke is dat je de zin die ik hierboven ‘vreemd’ noemde (‘dit is wat ik een hotel noem!’) juist wel kan zeggen als je ergens aankomt dat prachtig is en alle verwachtingen overtreft. Er is dus een verschil tussen ‘een zogenaamd hotel’ en ‘iets wat ik een hotel noem’. Wat dit verschil precies behelst, dat is vooralsnog een onopgehelderd raadsel.