Wat is een hele of volledige correcte (Nederlandse) zin volgens examenblad.nl?

Door Ben Salemans

In het af en toe raadselachtige document Veelgestelde vragen vakspecifieke correctieregels CE Nederlands havo en vwo 2016. Versie 1, 22 april 2016 lezen we het volgende:

”Hoe moet correct taalgebruik worden beoordeeld bij antwoorden die beginnen met ‘dat’ of een variant daarvan (bijzin), terwijl om hele zinnen is gevraagd? Voor antwoorden die alleen uit een bijzin bestaan terwijl er gevraagd wordt om volledige zinnen te gebruiken, moet één fout worden gerekend vanwege deze onvolledigheid. Verder is het natuurlijk zo dat ook volledige zinnen kunnen beginnen met een bijzin (“Dat het koud weer is, weten we wel”). Daar is niets mis mee.”

De publicatiedatum van het genoemde raadselachtige document van examenblad.nl is hoogst eigenaardig: 22 april 2016. Dan zit het schooljaar voor de meeste eindexamenkandidaten er zowat op! Hoe moeten/moesten docenten Nederlands al deze vaak rare beoordelingsrichtlijnen nog aan hun eindexamenleerlingen mededelen? Het opvallende document van examenblad.nl had toch wel minstens een maandje eerder bekend mogen worden gemaakt, lijkt me.

Uit het citaat kunnen we afleiden dat een zin die met dat, omdat of een ander –dat-voegwoord begint en geen hoofdzinwoordvolgorde vertoont geen hele of volledige zin is. En dat er daarom iets mis mee is en dat zo’n zin om die reden als taalfout moet worden gezien. Dat vind ik een hoogst eigenaardige opvatting over wat een complete zin is. Waarom? Omdat ik bijvoorbeeld deze zin, die ik nu schrijf, correct vind. Waarom zou “Omdat ik bijvoorbeeld deze zin (…) correct vind” geen complete zin zijn? Ja, ik weet ook wel dat de woordvolgorde in deze voorbeeldzin niet die van een hoofdzin is. Maar dat impliceert toch niet dat het een incomplete of (taalkundig) foute zin is? Vooruit, ik ben bereid om mee te denken met examenblad.nl en wil misschien wel toegeven dat in de voorbeeldzin iets is weggelaten (zoals dat ook in samentrekkingen gebeurt; samentrekkingen zijn geen taalfouten, lijkt me toch). En, weer vooruit, je zou kunnen stellen dat in plaats van “Omdat” in de voorbeeldzin “Ik vind dat, omdat” of “Ik denk dat, omdat” zou moeten staan. De toevoeging van die extra woorden voor “Omdat” leidt niet tot beter of meer acceptabel taalgebruik, lijkt me. Maar volgens de hierboven aangeduide beoordelingsrichtlijnen van examen.nl klopt dat niet. Volgens examenblad.nl is het namelijk noodzakelijk dat er in het antwoord voor dat omdat iets wordt toegevoegd, omdat het antwoord anders een onvolledige zin is en als taalfout moet worden beoordeeld…

Ik wil dat wel uitwerken, nee beter: preciseren (zie het vwo-examen Nederlands 2016, vraag 7). Welke optie vindt u beter? Optie a: “Dat vind ik een hoogst eigenaardige opvatting over wat een complete zin is. Waarom? Omdat ik bijvoorbeeld deze zin, die ik nu schrijf, correct vind”. Of optie b: “Dat vind ik een hoogst eigenaardige opvatting over wat een complete zin is. Waarom? Ik denk dat omdat ik bijvoorbeeld deze zin, die ik nu schrijf, correct vind”. Optie a is toch zeker niet fout? En de toevoeging van “Ik denk dat” bij optie b is zeker mogelijk, maar wel overdreven en misschien zelfs overbodig? Nogmaals, volgens examenblad.nl zou optie a een taalfout bevatten en optie b niet. Dat is toch te gek voor woorden?

Verder zijn er natuurlijk talloze zinnen die uit één woord of enkele woorden bestaan, die naar mijn smaak toch te betitelen zijn als volledige zinnen. Vaak zijn het zelfs complete en taalkundig foutloze zinnen zonder werkwoord erin. (Kan examenblad.nl zich dit voorstellen?) Lees de columns in de Volkskrant of andere kranten er maar op na. Daarin staan wel erg veel korte zinnen die volgens examenblad.nl in examenantwoorden als taalfouten zouden moeten worden beoordeeld. Dat is, opnieuw, toch te gek voor woorden? Aaf Brandt Corstius, volgens examenblad.nl schrijf jij erg veel incomplete zinnen in je Volkskrant-columns, die zelfs, weer volgens examenblad.nl, als taalfouten moeten worden betiteld! Wat een onzin, he Aaf? Ach, je vader zou veel beter dan ik deze idiotie van examenblad.nl over incomplete zinnen als taalfouten hebben neergesabeld! Hij had het ongetwijfeld mooier dan ik en in slechts een stuk of twintig krachtige woorden genadeloos verwoord. Zucht. Of, slechter verwoord, maar correct volgens examenblad.nl: ik vind dat een zucht waard.

Stel dat aan een eindexamenkandidaat in het centraal examen Nederlands een vraag wordt gesteld als: “Waarom vindt de auteur dat scheidsrechter Makkelie moet worden geschorst? Geef je antwoord in één of meer volledige zinnen. Gebruik niet meer dan 10 woorden voor je antwoord.” Als de kandidaat dan antwoordt met “Omdat Makkelie ten onrechte een strafschop toekende aan Ajax”, is dat, als ik het allemaal goed begrijp, een onvolledige zin en moet er dus één strafpunt voor fout taalgebruik worden genoteerd. Als de kandidaat had geantwoord met “De auteur vindt dat Makkelie moet worden geschorst, omdat Makkelie/hij ten onrechte een strafschop toekende aan Ajax” zou er geen strafpunt hoeven worden toebedeeld. Maar dat antwoord is toch langer dan 10 woorden, en je mag dan toch alleen naar de eerste 10 woorden kijken? Nee, zegt examenblad.nl: het gedeelte van het antwoord waarin de vraag wordt herhaald hoef je niet mee te tellen bij het aantal woorden. Het is toch om tureluurs van te worden! Moeten we nu echt terug naar de tijd waarin leerlingen werd geleerd om de vragen in hun antwoorden te laten terugkomen om puntenaftrek te voorkomen? (En moeten we als docenten Nederlands dan aan leerlingen leren dat ze die min of meer verplicht te herhalen woorden uit de opdracht in hun antwoord niet hoeven mee te tellen als bij die opdracht de eis wordt gesteld dat bij het antwoord op die opdracht een bepaald maximum aantal woorden niet mag worden overschreden. Lekkere zin, he? Deze haast niet te volgen eis die je uit de richtlijnen van examenblad.nl kunt afleiden, is ronduit absurd!)

Afijn. Mij lijkt het duidelijk dat de hierboven weergegeven opvatting van examenblad.nl, dat een volledige zin nooit alleen uit een dat-bijzin kan bestaan. incorrect is. Waarom? Omdat die regel veel te kort door de bocht is en aantoonbaar onjuist is. Ik voel er niets voor om die zogenaamd onvolledige dat-zinnen als taalfout van eindexamenleerlingen te beoordelen. Dat ga ik ook niet doen. Of zie ik nu iets over het hoofd?

Dit stuk van Ben Salemans is tevens gepubliceerd op 15 mei op het examenforumnederlands2016, de examenfora 2016 van SBN Levende Talen.