Wat een veel ingewikkelder probleem!

Wat we nog niet weten over het werkwoord (14)
Door Marc van Oostendorp


Wat is het verschil tussen wat en hoe? Soms lijken ze dicht bij elkaar te liggen. Neem de zin:

Wat ben jij sterk!

Wanneer je daarvan een afhankelijke zin wil maken, zeggen Broekhuis en Corver in het binnenkort te verschijnen laatste deel over werkwoordelijke groepen van de Syntax of Dutch, moet je wat veranderen in hoe:

Ik was vergeten wat sterk jij bent [uitgesloten]
Ik was vergeten hoe sterk jij bent.

Wat is hier aan de hand?
Na ik was vergeten hoort ofwel een stellende zin te komen (ik was vergeten dat jij zo sterk bent), ofwel een vraag (ik was vergeten waarom ik beter niet met jou kan vechten). In het laatste geval moet de zin met een vraagwoord beginnen – een woord als waarom, hoe of wie.

Maar wat is toch ook een vraagwoord? zo vragen jullie je nu natuurlijk af met een sippe snoet. Natuurlijk, maar niet het geval hierboven. Die zin wat ben jij sterk is natuurlijk ook geen vraag, en kun je ook niet zo begrijpen. Het is een uitroep, een exclamatie.

Broekhuis en Corver vertellen dat er ook nog allerlei dingen niet helemaal duidelijk zijn over dat ‘exclamatieve wat‘. Er is bijvoorbeeld een duidelijk verschil tussen de volgende twee zinnen:

  • Wat is dat een erg mooi boek! [goed]
  • Wat is dat een zeer mooi boek! [uitgesloten]

Waarom mag wat wel samengaan met erg en niet met zeer? Het antwoord is er waarschijnlijk in gelegen dat erg ook in andere constructies verder versterkt kan worden en zeer niet:

  • Dat vind ik heel erg leuk. [goed]
  • Dat vind ik heel zeer leuk. [uitgesloten]
Wat dit verschil tussen deze twee op het oog zo gelijke woorden verklaart, is op zijn beurt dan weer niet helemaal duidelijk. Bovendien wijzen Broekhuis en Corver erop dat je wat ook niet kunt gebruiken met een vergrotende trap:
  • Wat is dat een mooier boek! [uitgesloten]
Op zich zou je de betekenis van die zin best kunnen begrijpen, als een uiting van verbazing hoeveel mooier dat boek is. Je voelt alleen als moedertaalspreker aan dat je dat zo niet zegt. En dit terwijl je vergrotende trappen best kunt versterken, zij het niet met heel of erg, maar met veel:
  • Dat is een veel mooier boek.
Wat Broekhuis en Corver niet vermelden: die laatste zin kun je dan weer wel tot een wat-uitroep maken, in ieder geval volgens mij:
  • Wat is dat een veel mooier boek!
En er is anno 2016 niemand die kan uitleggen hoe dit zit!