Eerste beginselen

Door Bas Jongenelen
Soms loop je bij de opruiming van een oude bibliotheek tegen een boekje aan dat er onooglijk uitziet, maar inhoudelijk heel bijzonder is. De bibliotheek van de Fontys Lerarenopleiding Tilburg heeft een groot deel van de collectie in de verkoop gedaan om ruimte te maken voor digitale opslag. In die verkoop zijn ook boeken terecht gekomen die niet uit de eigen collectie kwamen, of die in ieder geval niet als zodanig herkenbaar waren. Ik pikte er een klein boekje uit, zonder bibliotheekkenmerken als stickers en stempels: Eerste beginselen der Nederduitsche spraakkunst, gevolgd door eene verhandeling over de lees- of schrijfteekenen, en door een reglement voor scholen. Het kostte één euro.

Op de titelpagina van het boekje (15,5 x 9,5 cm.) staat dat het gedrukt is in Maeseyck, ter drukkerij van J.J. Titeux, in 1830. Ik had in ieder geval een oud boekje. Na een beetje zoekwerk vond ik dat de auteur J. Laukens was en dat de eerste druk in 1818 (of 1819, maar waarschijnlijk 1818) van de persen gerold moest zijn. Volgens Worldcat zijn er slechts een paar bibliotheken die een exemplaar in bezit hebben.
Met deze lesmethode leren leerlingen op de basisschool in 36 lessen zo’n beetje alles over spelling, woordsoorten en leestekens. Een mooie opdracht staat aan het begin van les 23: Verbeter eens den navolgende volzin.
ik geev mijn leermeester genoege en daarom houdt hij veel van mijn, mijnen broeder gaat ook met plaisir naar het school, ook hem bemind den meester, te meer omdat hij zijne ouders gehoorzaam is en vlijtig leerdt;
Na de lessen is er ook nog een schoolreglement afgedrukt, met regels als
4  Elk kind moet zuiver gewasschen, gekamd en gekleed in de school komen.
en 
12 Moet een kind den onderwijzer iets vragen, zoo zal het staande het doen.
Het boekje sluit af met twee gebeden, eentje voor voor en eentje voor na de schooltijd.
Die gebeden hoeven van mij niet zo en vragen stellen kan ook zittend, maar verder durf ik wel te stellen dat vroeger alles beter was. Nou ja, alles… Het vak Nederlands dan. Of nou ja, beter… het was anders.
Ik heb het boekje gescand, zodat iedereen er kennis van kan nemen.