Een enorme mini-jurk: een haakjesparadox

Door Marc van Oostendorp


Wat betekent ‘een enorme mini-jurk’? Het kan natuurlijk een minijurk zijn voor een reus (‘Rutger kwam naar ons feest in zijn enorme mini-jurk’), maar als je de intonatie goed legt, kan het zeker ook iets anders betekenen: een jurk die héél klein is. In die zin kan het woord dus zowel het tegendeel zijn van minijurkje, maar juist ook precies hetzelfde betekenen als dat verkleinwoord.

Er zitten een paar aspecten aan deze materie vast. De eerste is dat enorm natuurlijk op zich kan betekenen heel groot, maar dat hij bij uitbreiding wordt gebruikt als versterking: enorm klein is juist heel klein.

Maar wat fascinerender aan dit voorbeeld is, is dat de betekenis heel klein jurkje’ betekent dat je de woordgroep kennelijk zo kunt opvatten (met haakjes om woorden die qua betekenis dicht bij elkaar staan):

  • ({enorm mini)-jurkje)
Het bijvoeglijk naamwoord gaat, met andere woorden, over een deel van het samengestelde woord waar het bijstaat: het eerste deel. Taalkundigen noemen dit een haakjesparadox omdat de haakjes die je voor de betekenis zet een andere is dan die je zet bij de zinsontleding. Dat kan niet altijd, neem bijvoorbeeld:
  • een blauw huisdeurtje
  • een overdonderende taalkundigenconferentie
  • een gezellige bakkerswinkel
Je kunt dat geloof ik niet interpreteren als een deurtje van een blauw huis, een conferentie van overdonderende taalkundigen, een winkel van en voor gezellige bakkers. Er bestaan natuurlijk ook blauwhuisdeurtjes, maar die hebben een andere structuur en een andere klemtoon. 

Die haakjesparadoxen doen zich geloof ik vooral voor bij enorm en andere versterkende bijvoeglijk naamwoorden (‘een vreselijke top-dirigent’ kan zowel een heel nare persoon met talent zijn als iemand met een heel groot talent). Bovendien is het van belang dat de twee naast elkaar staan. De volgende twee constructies kunnen allebei niet betekenen dat de jurk in kwestie echt enorm mini is:
  • een minijurkje
  • een enorme blauwe minijurk
Voor zover ik weet is deze haakjesparadox nog niet beschreven in de literatuur. Het zou interessant zijn om te zien of er meer over te zeggen valt.