Een pleidooi voor grondwettelijke universiteiten

Door Marc van Oostendorp

Soms is het nuttig wanneer iemand een mening verwoordt die je zelf eigenlijk al een tijdje koestert zonder dat je hem zelf al expliciet hebt gemaakt – omdat je dan ineens beseft wat er niet klopt aan die mening. Dat overkwam me eergisteren toen ik een lezing bijwoonde van de Britse wijsgeer David Carr die zijn publiek voorhield dat goede universitair docenten altijd óók de klassieke deugden zoals eerlijkheid en moed moeten voorhouden en voorleven aan hun studenten.

Ik was ik op een onnaspeurlijke wijze beland op een congres van Europese universitaire bestuurders, die me hadden uitgenodigd om iets te vertellen over mijn ervaringen met het maken van een MOOC. Maar ik mocht ook bij de andere lezingen zijn, die allemaal een of ander raakvlak hadden met onderwijs, al moet ik toegeven dat universitaire bestuurders zich op zulke hoge niveaus van abstractie begeven dat mij niet altijd precies duidelijk was wat het verband was.

Respect

Dat gold in ieder geval niet voor Carr, die in zijn lezing een moderne aanhanger bleek van de ideeën van Aristoteles: geen enkel vakgebied is los te zien van de moraal een goede leraren brengt zijn leerlingen niet alleen zijn vak bij, maar vormt zijn leerlingen ook door het te tonen hoe ze goed moeten leven. En goed leven is zich vormen in de deugden.

Carr probeert dit oude idee een nieuwe plaats te geven in het onderwijs op allerlei niveaus: zowel op de universiteiten als op scholen. Omdat literatuur volgens hem helpt bij het vormen van een goed karakter, heeft hij voor Britse scholen een programma ontwikkeld waar de leerlingen aan de hand van Britse literaire werken leren bespiegelen over hoe je een goed mens kunt zijn. Leraren moeten volgens Carr zich ook zelf trainen in de klassieke deugden – en vooral natuurlijk ook in de deugeden die rechtstreeks verband houden met het verwerven van kennis wat Aristoteles de ‘epistemische’ deugden noemt, zoals nieuwsgierigheid en geloof in en respect voor de waarheid.

Waardenpakket

Dat klinkt allemaal heel goed. Je studenten niet alleen vertrouwd maken met de geplogenheden van de autosegmentele fonologie maar ze tegelijkertijd ook nog tot goede mensen maken, wie wil dat nu niet?

Maar tijdens de lezing viel me ineens in dat er toch wel een ernstig probleem bestaat als je zoiets wilt implementeren in het onderwijs: hoe om te gaan met studenten en docenten die helemaal geen boodschap hebben aan een ethiek die gebaseerd is op deugden? Die zich bijvoorbeeld liever baseren op een verzameling regels waaraan ze zich willen houden, zoals de Koran of de Nederlandse grondwet? Kunnen orthodoxe gelovigen geen autosegmentele fonologie doceren? Moet minister Plasterk als hij zich meldt als eerstejaars eerst een ander ethisch waardenpakket bijgebracht krijgen?

Eigen keuze

Omdat ik alles doe voor jullie blogpostgenot, sprak ik Carr daar na zijn lezing op aan. In een multiculturele samenleving kunnen we toch niet hele groepen van bijvoorbeeld orthodoxe gelovigen uitsluiten van het onderwijs omdat ze menen dat een goed mens niet bezig is zijn particuliere deugden te ontwikkelen, maar zich bijvoorbeeld onderwerpt aan God.

Volgens Carr was ieder waardesysteem, ook een geloof, uiteindelijk ook gebaseerd op deugden. Gehoorzaam zijn aan de wet is ook een deugd. Maar, opperde ik nog, dan zijn sommige van die deugden toch in conflict met elkaar? En dan moet ieder mens toch een eigen keuze daarin maken.

Leuteren

Carr vertelde toen over de katholieke ethicus Alasdair McIntyre die om die reden voorstond dat mensen met verschillende waardesystemen hun eigen onderwijs opzetten: de katholieken, natuurlijk, maar dan ook de moslims, en de mensen die met minister Plasterk de Grondwet als moreel kompas hebben gekozen, en dan natuurlijk de pure Aristoteleanen. Iedereen oefent zich dan in de deugden die hijzelf het belangrijkst vindt.

Maar Carr was daar niet voor, zei hij, het zou het doel, om een gemeenschappelijke morele basis te vinden, voorbij schieten. Maar net toen ik hem wilde vragen hoe het dan wel moest, moesten we terug de zaal in, want tijdens een bijeenkomst van Europese universitaire bestuurders gaat men natuurlijk niet maar een beetje staan leuteren over de moraal.

Voor de liefhebber is hier mijn eigen prezi, waarin trouwens ook al twee Griekse wijsgeren figureren: