De spreekwoordelijke WordPress 5 minuten installatie

Door Marc van Oostendorp

Terwijl je even niet oplet zijn de woorden alweer van betekenis veranderd. Op het Meldpunt Taal schrijft iemand:

BNR Radio meldde dat Warren Buffett zijn ‘spreekwoordelijke grote olifant’ ging schieten of geschoten had. Bij mijn weten bestaat er geen spreekwoord over het schieten van een olifant, wel van een bok. Dit wordt misschien het zoveelste voorbeeld van een taalverandering (eureka!) die begint met een vergissing: BNR verwisselde de termen ‘spreekwoordelijk’ en ‘figuurlijk’.

Wat is hier nu weer aan de hand? Er zijn inderdaad geen spreekwoorden over het schieten van grotere zoogdieren, al bestaat er wel een spreekwoordelijke olifant met een grote snuit. Betekent spreekwoordelijk inmiddels hetzelfde als figuurlijk?

Maar dat spreekt dan weer tegen dat spreekwoordelijk ook gebruikt wordt op plaatsen waar figuurlijk evenmin op zijn plaats is:

In deze twee gevallen is er blijkens het vervolg van de tekst niets figuurlijks aan de installatie of de reis. 
Het lijkt een snelle ontwikkeling. In 2004 benoemt de toch zeer taalgevoelige Joop van der Horst ‘het spreekwoordelijke topje van de ijsberg’ nog als een betrekkelijk nieuwe uitdrukking. Al zijn voorbeelden hebben dan nog te maken met echte spreekwoorden. In 2007 schrijft Ewoud Sanders dan al over de betekenisuitbreiding:

In toenemende mate zie je namelijk dat mensen iets spreekwoordelijk noemen dat helemaal geen spreekwoord is. Een kleine greep van internet: ,,Al snel hield hij zijn spreekwoordelijke bek”, ,,de spreekwoordelijke angst voor haar”, ,,ze hebben hem [Pim Fortuyn] spreekwoordelijk doodgedemoniseerd met hun haatzaaierij” (…)

Ook hier is lang niet altijd sprake van figuurlijk taalgebruik, maar Sanders benoemt niet wat de betekenis dan wel is.

Mij lijkt de nieuwste betekenis er een van ‘veelbesproken’, ‘fameus’: ik sta nu aan de vooravond van die reis waarover ik het zo vaak gehad heb, hier komt dan mijn fameuze recept voor het installeren van WordPress. Een spreekwoord is iets dat je vaak zegt, een cliché. Een spreekwoordelijk woord is een woord dat je nu al heel veel in de mond genomen hebt.

De meeste voorbeelden die Sanders noemt, kun je ook zo begrijpen, al weet ik het niet helemaal zeker bij doodgedemoniseerd. Ik heb de indruk dat het daar meer alleen een versterkend element is, zoals mensen ook wel letterlijk gebruiken.

Er zijn overigens ook wel degelijk voorbeelden waarin spreekwoordelijk duidelijk zoiets betekent als figuurlijk: hier is bijvoorbeeld iemand die de natuur rond de Waddenzee, waar hij in de buurt noemt zijn spreekwoordelijke voor- en achtertuin noemt. Of neem dit voorbeeld over een ‘spreekwoordelijke’ jas die mensen aanhouden ter psychologische zelfbescherming.

Binnen tien jaar tijd heeft spreekwoordelijk dus een breed spectrum aan betekenissen

Bij mijn speurtochtje op internet vond ik ook nog een paar heel geheimzinnige websites: hetspreekwoordelijkekastje.nl en despreekwoordelijkemuur.nl.