Na aanleiding van

Door Marc van Oostendorp


Kan een grammaticus eigenhandig het taalgevoel van vele generaties na hem beïnvloeden? Het begon gisteren met een tweet van de bekende taalkundige Jan Renkema:

Ik word altijd achterdochtig als ik ‘steeds vaker’ lees. Hoe weet je dat, dat het nu meer gebruikt wordt dan vroeger? Het is heel moeilijk te tellen. Mijn eigen ervaring is dat in taalzaken mijn soms ineens iets overal om me heen kan opvallen dat daardoor als helemaal nieuw aanvoelt, terwijl ik als ik het controleer al heel lang blijkt te worden gebruikt – ook door mensen in mijn omgeving. En hoewel Renkema zeker taalgevoeliger is dan ik, wil ik toch wel weten waarom hij dat denkt. De Google-getallen geven hooguit een indicatie over hoe het nu ongeveer is, niet over hoe het vroeger was.

Zoals dat gaat op Twitter: ik raakte erover in gesprek met allerlei andere belangstellenden. Zo meldde de taaladviseur Rutger Kiezebrink dat het Woordenboek der Nederlandsche Taal na al als voorzetsel van richting meldt, al zegt het er trouwhartig bij: “In dezen zin gebruikt de geschreven taal nu altijd naar“.

Uit het Etymologisch Woordenboek van het Nederlands leren we dan weer dat het verschil tussen na en naar ooit verzonnen is door de achttiende-eeuwse grammaticus Balthazar Huydecoper (1695-1778). In de oude kranten van Delpher vind je ook al regelmatig “na aanleiding van”. De eerste vindplaats op Delpher stamt uit 1724 (De Leydse Courant):

Na aanleiding van is dus zeker niet iets wat zomaar ineens opduikt. Het is bewijsbaar een natuurlijke vorm die hooguit gedurende enkele eeuwen door schoolmeesters onder aanvoering van Huydecoper is onderdrukt. (We zijn er daarbij ook nog niet als we zeggen dat na over tijd gaat en naar over plaats, want een aanleiding is noch een tijd noch een plaats en de keuze tussen na en naar is hier dus willekeurig.)

Wat zo bezien eigenlijk verwonderlijker is, is dat mensen inmiddels echt een gevoel hebben ontwikkeld voor het verschil tussen na en naar. Alles in mij komt in ieder geval in opstand wanneer ik naar de ochtend of na huis moet zeggen; die zinsdelen zijn net zo ongrammaticaal als het ochtend of de huis, maar met dat verschil dat het eerste dus ooit tamelijk willekeurig verzonnen is. Huydecoper is met zijn rare regeldwang in de psyche van vele generaties na hem gekropen.

In de databases van het Meertens Instituut kunnen we trouwens ook goed zien dat het onderscheid nog niet is doorgedrongen in de meeste dialecten. Het volgende kaartje laat zien waar het voorzetsel in de dialectvertaling van Hij is met ons naar de stad gegaan geen r kreeg:

Curieus genoeg zijn er twee gebieden waarin vooral naar gebruikt werd: (Zuid-)Holland en Oost-Vlaanderen. (Overigens moet je dit kaartje wel met een paar korrels zout nemen, ik heb hem vrij snel gemaakt. Bovendien is het mogelijk dat in sommige dialecten het verschil tussen na en naar op een andere manier dan door een medeklinker wordt gemaakt, bijvoorbeeld door verschillende klinkers.)
Ik ben dan ook geneigd ook een vervolgtweet van de taaladviseurs van de Taaltelefoon met enige voorzichtigheid te bezien:

Ook Vlamingen moeten soms wel moeite hebben met het onnatuurlijke verschil zou je zeggen – tenzij ze misschien uit Oost-Vlaanderen komen. Overigens kom je ook in Nederland in de gedrukte media ‘na aanleiding van’ natuurlijk niet zo vaak tegen, Huydecoperianen als we zijn. Maar een enkele keer dus wel, en als Renkema gelijk heeft, zelfs ‘steeds vaker’.