Het verband tussen hè en hé.

Door Marc van Oostendorp


Waarom zeg je ‘hé Susanne!’ als Susanne binnenkomt? Volgens een nieuw artikel van Gertjan Postma en Tobias Scheer is dat om de wereld te repareren.

Het artikel gaat in eerste instantie niet over , maar over . Postma en Scheer zeggen dat dit woord drie licht van elkaar verschillende betekenissen kan hebben:

  1. Richard: Dat klopt, want 284567+4567= 289134.
    Susanne: Hè?
  2. Richard: Tussenwerpsels maken deel uit van het taalsysteem.
    Susanne: Hè?
  3. Hè, waar ligt die schaar nu weer?

In het eerste voorbeeld betekent  zoveel als: kun je dat nog eens zeggen? Susanne uit haar verbazing over het gezegde, met impliciet het verzoek om dat nog eens te herhalen. Je zou dit gebruik van  kunnen noemen ‘reparatie van het zojuist gezegde’.

In het tweede voorbeeld hoeft Richard niet per se te herhalen wat hij eerder heeft gezegd. Susanne uit eerder haar verbazing over de inhoud van het zojuist genoemde, en Richard kan bijvoorbeeld antwoorden ‘ja, raar maar waar!’ Dit zou je ‘reparatie van kennis’ kunnen noemen.

Het derde voorbeeld is een beetje anders: het drukt irritatie uit, het kan in een zin worden gebruikt, en er is eigenlijk niet eens voor nodig dat er iemand in de buurt rondloopt.

En dan nu ‘hé, Susanne!’ Volgens Postma en Scheer is dit ook een soort reparatie, namelijk reparatie van de wereld. Eerst liep zij nog niet in Richards wereldje rond, nu ineens (weer) wel. Dat levert een breuk op die gerepareerd moet worden. Dat doe je dus met .

Postma en Scheer wijzen erop dat de betekenis van groeten vaker kan worden ingezet als reparatie van de wereld naar reparatie van kennis:

  • Goedemorgen, mevrouw Van der Kleij! [reparatie van de wereld]
  • Goedemorgen? Wat zeg je nu? [reparatie van kennis]
  • Hallo, wie is daar? [reparatie van de wereld]
  • Hallo, wat zeg je nu? [reparatie van kennis]

In alle gevallen maak je van de reparatie van de wereld een reparatie van kennis door iets te doen met de zinsmelodie: die wordt vragend. Bij de verandering van  naar  verander je ook nog iets aan de klinker: die wordt van een volwaardige klinker, zoals je hem ook vindt in thee, dominee en puree in een klinker die eigenlijk niet kan bestaan aan het eind van het woord, misschien als een reflex in de klank dat er iets ontbreekt: kennis.