Uiteenlopend volgens Karel van het Reve

Door Marc van Oostendorp


Karel van het Reve had een bijzondere manier van schrijven en spreken: zijn toon ademt zoveel nuchter ik-laat-me-de-kaas-niet-van-het-brood-eten uit, dat je geneigd bent ieder zijn beweringen klakkeloos aan te nemen. Iemand die zo tegen onzin is, die moet de wereld toch wel zien zoals hij is?

Dat verschijnsel valt goed te illustreren aan de hand van de causerieën die Van het Reve aan het eind van zijn leven hield voor de Wereldomroep. Een liefhebber heeft die enige tijd geleden op YouTube gezet, zodat je ze kunt afluisteren.

Een van die causerieën gaat over weerberichten. Nadat de schrijver gespeculeerd heeft over de vraag hoe het feit dat men in weerberichten vijf dagen vooruit kan kijken het levensgeluk negatief gaat beïnvloeden, gaat hij over op de taal van het weer. Hij heeft iemand gevonden die denkt dat er te moeilijke woorden in het weerbericht voorkomen:


Dan zegt Van het Reve: “Een woord als uiteenlopend komt geloof ik alleen in het weerbericht voor. Je hoort nooit iemand zeggen dat hij uiteenlopende boeken gelezen heeft of dat hij de laatste weken uiteenlopende wijnen heeft gedronken. Uiteenlopend komt alleen voor in de zin zwakke wind uit uiteenlopende richtingen.”

Deze mededeling is duidelijk gedaan in de tijd dat er wel een Wereldomroep was, maar geen Google. Hij klinkt op het eerste gehoor heel plausibel. Waarom zou iemand over dit onderwerp zomaar wat verzinnen?

In januari 2015 schreef ‘book junkie‘:

Ik heb de meest uiteenlopende boeken gelezen.

Ondertussen meldt een wijnliefhebber op een forum dat er geen

belemmering hoeft te zijn om zeer uiteenlopende wijnen te drinken.

Wat is hier aan de hand? Is het gebruik van het woord uiteenlopend sinds Van het Reve voor de radio sprak hand over hand toegenomen? Dat is mogelijk, maar niet erg waarschijnlijk. De voorbeeldzinnen die hij gaf, klinken (nog steeds) een beetje raar. Opmerkelijk is dat in de voorbeelden die ik vond er over het algemeen sprake is van de meest of zeer uiteenlopende boeken of wijnen, en ook Van het Reves voorbeeldzinnen lijken ervan op te knappen wanneer je ze voorziet van zo’n versterking: je kunt je wel degelijk voorstellen dat iemand vertelt dat hij zeer uiteenlopende boeken gelezen heeft, of dat hij de laatste tijd de meest uiteenlopende wijnen heeft gedronken.

Dat uiteenlopend heeft dus vaak een versterking nodig om acceptabel te zijn. Waarom zou dat zijn?